Relacje przestrzenno-społeczne w małym mieście epoki nowożytnej. Dolsk w pierwszej połowie XVII w.

Autor: Michał Słomski

Rok wydania: 2025

Liczba stron: 590

Okładka: miękka 

Format: 16,5 cm x 23,5 cm

Spis treści:

Wstęp /11

Zwrot przestrzenny (spatial turn) i relacyjna koncepcja przestrzeni /12

Cel pracy i Dolsk jako obszar badań /21

Stan badań nad tematyką przestrzenno-społeczną w miastach nowożytnej Polski /30

Źródła /33

• Źródła pisane /33
• Źródła kartograficzne /38

Metoda pracy /41

Struktura pracy /45

Rozdział 1. Topografia miasta /48

1.1. Wstęp /48

1.1.1. Położenie topograficzne /51

1.1.2. Granice patrymonium miasta /56

1.1.3. Obwarowania miejskie /59

1.1.4. Bramy miejskie /60

1.2. Układ urbanistyczny miasta /61

1.2.1. Rynek /62

1.2.2. Ulice wychodzące z rynku (ul. Kościelna, ul. Wodna, ul. Śremska, ul. Rybacka) /66

1.2.3. Ulice niewychodzące z rynku (ul. Stary Dwór, ul. Kozia, ul. Gostyńska) /67

1.2.4. Uliczki gospodarcze /69

1.2.5. Nawierzchnia ulic /69

1.3. Najważniejsze budowle i urządzenia komunalne /71

1.3.1. Ratusz /71

1.3.2. Urządzenia handlowe /74

1.3.3. Zabudowa śródrynkowa /77

1.3.4. Łaźnia /78

1.4. Działki miejskie /79

1.4.1. Domy /81

1.4.2. Gospody i mielcuchy /83

1.4.3. Zabudowania gospodarcze /87

1.4.4. Ogrody przydomowe /87

1.4.5. Pustki /90

1.5. Dolskie świątynie /96

1.5.1. Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła /96

1.5.2. Szpital i kaplica św. Ducha /101

1.5.3. Kaplica św. Wawrzyńca /103

1.6. Dwór /104

1.7. Przedmieścia /109

1.7.1. Przedmieście śremskie /109

1.7.2. Przedmieście gostyńskie /118

1.8. Drogi /124

1.9. Podsumowanie /128

Rozdział 2. Postrzeganie i sposoby opisywania przestrzeni miasta przez mieszkańców Dolska w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII wieku /129

2.1. Wstęp /129

2.1.1. Rola pisarza /131

2.2. Metropolia, miasto, miasteczko /137

2.3. Granice miasta /139

2.3.1. Zasięg przestrzenny nazwy miasta /140

2.3.2. Case study niejednoznaczności: świątynie św. Wawrzyńca i św. Stanisława /144

2.4. Opisy położenia nieruchomości /147

2.4.1. Rodzaje identyfikacji położenia nieruchomości /148

2.4.2. Zmiany w czasie w wykorzystywaniu poszczególnych sposobów /152

2.4.3. Łączenie sposobów identyfikacji /166

2.5. Określenia rynku /171

2.6. Nazwy ulic /177

2.6.1. Rodzaje nazw /180

2.6.2. Wariantywność nazw: Stary Dwór/Rybacka /183

2.6.3. Wariantywność nazw: Kozia/Garncarska (Zduńska) /185

2.6.4. Wariantywność nazw: Gostyńśka/Wodna (Błotna)/Warcząca /186

2.6.5. Lokalizatory odnoszące się do miejscowości i obiektów /187

2.7. Określenia uliczek /189

2.8. Orientacja na przedmieściach /192

2.8.1. Nazwy przedmieść i kierunki do innych miejscowości /192

2.8.2. Kierunki do miejscowości /195

2.8.3. Obiekty /198

2.8.4. Mikrotoponimia /202

2.9. Nazwy nieruchomości /207

2.10. Miary /212

2.11. Inne sposoby określania i wyrażania przestrzeni /218

2.11.1. Relacje prawo-lewo /218

2.11.2. Relacje góra-dół /219

2.11.3. Jakich sposobów nie używano? /220

2.12. Rola pisarza raz jeszcze /220

2.13. Podsumowanie /221

Rozdział 3. Waloryzacja przestrzeni miejskiej w obrębie układu lokacyjnego Dolska /225

3.1. Wstęp /225

3.2. Miejsce zamieszkania członków władz miejskich jako wyznacznik statusu /226

3.2.1. Ogólna charakterystyka rady i ławy w Dolsku w pierwszej połowie XVII wieku /228

3.2.2. Kryterium liczby kadencji /231

3.2.2.1. Burmistrzowie i wójtowie /235

3.2.2.2. Rajcy i ławnicy /240

3.2.2.3. Rajcy i ławnicy - inne spojrzenie /247

3.2.3. Kryterium udziału we własności /249

3.2.4. Kryterium liczby parcel posiadanych przez członków władz miejskich /250

3.2.5. Pisarze miejscy, ekonomowie kościelni i starsi cechowi /251

3.2.5.1. Pisarze miejscy /251

3.2.5.2. Ekonomowie kościelni i starsi bractw religijnych /252

3.2.5.3. Starsi cechowi /256

3.2.6. Ogólna charakterystyka wartości przestrzeni wedle kryterium miejsc zamieszkania członków władz miejskich /258

3.3. Ceny nieruchomości jako wyznacznik  waloryzacji przestrzeni /260

3.3.1. Nominalne wartości transakcji i cen nieruchomości /264

3.3.1.1. Zróżnicowanie cen na rynku /268

3.3.2. Wartości nominalne i ich rozmieszczenie w przestrzeni układu urbanistycznego /270

3.3.3. Realne wartości transakcji i nieruchomości /272

3.3.4. Częstotliwość obrotu nieruchomościami przy poszczególnych  ulicach /275

3.3.5. Ogólna charakterystyka cen nieruchomości jako wyznacznika waloryzacji przestrzeni /277

3.4. Przestrzenne zróżnicowanie zamożności mieszczan /277

3.4.1. Siedziby bogatych i najbogatszych mieszczan w przestrzeni miasta /281

3.4.2. Wysokość opraw jako wyznacznik zamożności /286

3.4.3. Podsumowanie przestrzennego zróżnicowania zamożności mieszczan /292

3.5. Podsumowanie /293

Rozdział 4. Sąsiedztwo i lokalność a relacje przestrzenne wewnątrz miasta /295

4.1. Wstęp /295

4.2. Rozmieszczenie przedstawicieli rzemiosł w przestrzeni miasta /297

4.2.1. Profesje, od których tworzono nazwy ulic /301

4.2.2. Profesje cechowe /305

4.2.3. Profesje bez organizacji cechowej /316

4.3. Inne grupy społeczne w mieście /319

4.3.1. Duchowieństwo i służba kościelna w przestrzeni miasta /319

4.3.2. Szlachta w mieście /324

4.4. Przeprowadzki w obrębie miasta /330

4.4.1. Przeprowadzki wielokrotne /336

4.4.2. Przyczyny przeprowadzek: zagadnienia wstępne /338

4.4.3. Małżeństwo a nowe gospodarstwo domowe /338

4.4.4. Zapisy testamentowe i przeprowadzki wdów /344

4.4.5. Pełnienie funkcji publicznych a zmiana miejsca zamieszkania /345

4.4.6. Pozostający na miejscu /347

4.5. Relacje społeczne a przestrzeń: czy sąsiedztwo było ważne? /352

4.5.1. Dobór małżeński /353

4.5.2. Świadkowie /357

4.5.2.1. Świadkowie zgrupowani ulicami /371

4.5.3. Wykonawcy, opiekunowie i świadkowie w testamentach dolszczan /386

4.6. Podsumowanie /399

Rozdział 5. Zasięg kontaktów, doboru małżeńskiego i migracji mieszkańców Dolska jako wyznacznik znajomości przestrzeni /401

5.1. Wstęp /401

5.2. Trudności interpretacyjne /407

5.3. Zasięg kontaktów na podstawie ksiąg miejskich z lat 1597-1655 /412

5.3.1. Kontakty rodzinne i przyjacielskie /414

5.3.2. Posiadanie nieruchomości /415

5.3.3. Transakcje pieniężne i kontakty handlowe /419

5.3.4. Kontakty rzemieślnicze /424

5.3.4.1. Księga przyjęć do cechu krawieckiego /424

5.3.5. Testamenty osób spoza miasta wpisane do dolskich ksiąg miejskich /426

5.3.6. Legaty pobożne w testamentach /427

5.3.7. Kontakty z właścicielem lub jego przedstawicielem /429

5.3.8. Listy i wypisy z ksiąg innych miast i innych instytucji /431

5.3.9. Sprawy mieszkańców innych miast rozstrzygane w Dolsku /432

5.3.10. Rozjemcy spoza Dolska /433

5.3.11. Kontakty zagraniczne /434

5.4. Pochodzenie nupturientów na podstawie metryki z lat 1616-1652 /436

5.4.1. Analiza kwantytatywna na podstawie metryki z lat 1616-1652 /437

5.4.2. Analiza jakościowa doboru małżeńskiego /450

5.4.3. Małżonkowie zarejestrowani w księgach miejskich /456

5.4.4. Osoby z Dolska w księgach metrykalnych Krzywinia, Książa, Lubinia i Śremu /460

5.5. Migracje dolszczan /463

5.5.1. Przyjęcia do prawa miejskiego w Poznaniu i Kościanie /472

5.5.2. Migracje duchowieństwa /476

5.5.3. Migracje wielokrotne /483

5.5.4. Trzy przypadki sieci migracyjnych /486

Łukasz Szafranek i jego dwaj bracia /486

Jakub Szczęśniak i Michał Szczęśniak - stryj i bratanek /488

Maciej Osman z Ponieca i jego rodzina /488

5.5.5. Gdyby nazwiska zawsze znaczyły /490

5.5.6. Studia dolszczan /491

5.6. Zbiorczy obraz horyzontu kontaktów /494

Zakończenie /507

Summary /512

Spis tabel, rycin i wykresów /514

Wykaz skrótów /524

Bibliografia /525

Indeks osobowy /562

Indeks geograficzno-topograficzny /581