Architektura w mieście, architektura dla miasta Tom 3. Procesy miastotwórcze w Warszawie od XIV do XXI wieku

Redakcja naukowa: Aleksander Łupienko, Krzysztof Zwierz

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 400

Okładka: miękka 

Format: 16,5 cm x 23,5 cm

Oddawana książka jest trzecim z kolei tomem w cyklu „Architektura w mieście, architektura dla miasta”. Podczas gdy dwa poprzednie miały za cel namysł nad rozwojem miast na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej (i nie tylko) w XIX w., ten tom jest bardziej precyzyjnie nakierowany – na jedno miasto, ważne i symboliczne, Warszawie – jest tez chronologicznie szerzej rozplanowany, obejmuje bowiem dzieje tego miasta od średniowiecza do dzisiejszego dnia. Autorzy wykazują podobna wrażliwość na fizyczne, społeczne i ideowe działanie miast, ich funkcjonowanie jako obszar żywy i dynamiczny, z jednej strony trudny do ogarnięcia i opisania, wychodzący daleko poza swój statyczny obraz zachowany w źródłach (szczególnie tych dotyczących projektów architektonicznych i urbanistycznych), z drugiej pozwalający na lepsze zrozumienie tego, jak człowiek działa poprzez swoje wytwory i jak sam jest przez nie kształtowany. W pierwszej części przyglądamy się czynnikom politycznym, niejako odgórnym, związanym z ośrodkiem władzy (Warszawa jako przez długie okresy stolica organizmu państwowego i/lub regionu), z myśleniem o mieście jako projekcie urbanistycznym, z działaniem zbrojnego ramienia państwa, a także sztuka publiczna. Druga cześć to przegląd badan prowadzonych pod katem nieco bardziej oddolnych czynników społecznych. To spojrzenie na społecznych aktorów, którzy stali za rozwojem miasta: mieszczaństwo, które przyczyniało się do rozwoju miejskiej architektury i techniki, zewnętrznych inwestorów w postaci instytucji kościelnych w czasach nowożytnych i zachodnich biznesmenów w czasach najnowszych, a także różne grupy etniczne i religijne – przykład Żydów jest dla Warszawy kluczowy. Nie pominięto także związanego z tymi czynnikami dyskursu, czyli przenikania tematów związanych z rozwojem miasta do debat i literatury pięknej oraz sposobów analizy czynników miastotwórczych w innych gałęziach humanistyki: ontologii i morfologii przestrzeni. Te aspekty współtworzą trzecia część książki.

- Aleksander Łupienko, Krzysztof Zwierz

(opis wydawcy)

Spis treści:

Aleksander Łupienko - Miastotwórcze czynniki w dziejach Warszawy – wprowadzenie  /7

Zbigniew Polak - Małe miasto na końcu świata. Przestrzenny i społeczny kształt średniowiecznej Warszawy – narracja archeologiczna /15

Janusz Grabowski - Relacje gospodarcze Piastów mazowieckich, Janusza II i Bolesława V, z mieszczaństwem warszawskim w drugiej połowie XV wieku /43

Małgorzata Omilanowska - Zawłaszczanie i rusyfi kacja Traktu Królewskiego w Warszawie w latach 1815–1915 /63

Andrzej Buczyński - Plac Ujazdowski jako miejsce obchodów uroczystości państwowych w drugiej połowie XIX wieku /85

Krzysztof Mordyński - Plac Konstytucji jako „wielkomiejski salon” /113

Paweł Brudek - Wojskowa kolonizacja peryferii Warszawy: Bemowo w czasach PRL /135

Aleksandra Litorowicz, Monika Wróbel - Śladami sztuki, czyli o miejscu sztuki publicznej w urbanistycznej i symbolicznej przestrzeni Warszawy lat 1989–2023 /153

Krzysztof Zwierz - O udziale nowych obywateli w tworzeniu miasta. Wpływ mieszczan-imigrantów do Starej Warszawy w końcu XVI i pierwszej połowie XVII wieku
na rozbudowę miasta /175

Michał Słomski - Skąd się wziął Skaryszew? O początku podwarszawskiej urbanizacji w pierwszej połowie XVII wieku /205

Hanna Węgrzynek - Żydowskie centra życia religijnego i ekonomicznego w Warszawie w ostatniej ćwierci XVIII wieku /227

Andrea Nowicka - Między Ziemiańską a Czytelnikiem – warszawska kultura kawiarniana w XX wieku. Perspektywy badawcze /249

Aleksandra Stępień-Dąbrowska - Architektoniczne know-how i manhattanizacje „hurtowników z Zachodu”. Rola zagranicznych ośrodków w kształtowaniu
krajobrazu Warszawy lat 90. XX wieku  /273

Kamil Śmiechowski - Zieleń w wizjach rozwoju Warszawy na początku XX wieku  /293

Agnieszka Witkowska-Krych - „Coś zupełnie jedynego w swoim rodzaju, jedynego w swojej brzydocie, w swojej bezbarwności, w swoim tragicznym jakimś komizmie”, czyli o próbach językowego konceptualizowania fenomenu getta warszawskiego  /313

Igor Piotrowski - Warszawa jako kanon i tradycja wynaleziona. O sposobach konstruowania ciągłości między miastem przedwojennym i powojennym w okresie Polski Ludowej /327

Paweł E. Weszpiński - Słowne tworzywo kształtowania miasta. Wybrane geografi czno-historyczne aspekty nazewnictwa miejskiego Warszawy /341

Wiesława Duży - Tożsamość, kontynuacja i zmiana przestrzeni miasta /367

Biogramy /381

Indeks osób /387