Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego

Autor: Adam Fischer

Rok wydania: 2026

Liczba stron:  496

Okładka: twarda

Format: 15,0 cm x 21,0 cm

 

Obyczaje związane ze śmiercią, wyrażaniem żalu po utracie bliskich oraz pogrzebem stanowią niesamowite bogactwo symboli – czynności, przedmiotów i gestów, które oswajają misterium przemijania. Niniejsze studium przybliża ponad sto z nich.

Autor oparł się w swojej pracy na obszernym materiale zebranym głównie na ziemiach polskich, rozszerzając go niekiedy w celach porównawczych o ościenne zwyczaje słowiańskie. Podejmowane zagadnienia podzielił na części tematyczne, w których po kolei omawia postępowanie ludzi otaczających umierającego oraz ceremoniał dopełnienia jego pochówku.

Na wstępie podejmuje kwestię lęku przed śmiercią i jej zapowiedzi – w szczególności zachowań zwierząt. Omawia czas konania i sam moment zgonu, następnie przedstawia rozliczne czynności dokonywane już po nim, od hołdu oddawanego ciału i lamentu nad nim, poprzez przeprowadzanie zwłok na cmentarz i pochówek aż po ucztę ku czci zmarłego.

Jest to pionierskie, a zarazem niezwykle wszechstronne i obszerne omówienie zwyczajów i wierzeń związanych z umieraniem, śmiercią i pogrzebem.

Adam Robert Fischer (1889-1943) – etnolog, etnograf i folklorysta. Profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie; kierownik Zakładu Etnologicznego, a następnie dziekan Wydziału Humanistycznego tej uczelni. Sekretarz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, redaktor pisma „Lud” i wydawca serii „Prace Etnograficzne”. Autor szeregu prac z zakresu folkloru, sztuki ludowej, monografii ludów słowiańskich i biografii etnografów polskich.

(opis wydawcy)

Spis treści: 

I. Wstęp /11

1. Lęk przed śmiercią /11

2. Przyczyny śmierci /12

Dusza rozłącza się z ciałem /13

Śmierć wynikiem działania nadprzyrodzonej siły /14

Czary powodują śmierć /16

3. Problem zwyczajów pogrzebowych /17

II. Zapowiedzi śmierci /21

4. Wycie psa /21

5. Koń /30

6. Kret /33

7. Sowa i puszczyk /35

8. Kruk i ptaki pokrewne /41

9. Kukułka, sroka, sójka, jaskółka, dzięcioł /44

10. Piejąca kura /49

11. Wąż, łasica, świerszcz, trupia główka /54

12. Dziwne odgłosy /56

13. Spadanie obrazu /60

14. Blask i dym świecy /61

15. Niezwykłe zdarzenia w zajęciach rolnych /66

16. Cień ludzki /69

17. Żółta plama /70

18. Brak stężenia pośmiertnego /72

19. Złowwrogie sny /73

20. Luźne przykłady /75

III. Chwila konania /79

21. W obliczu śmierci /79

22. Trudna śmierć wynikiem zaklęcia lub czarów /81

23. Cudowne środki zapobiegające trudnemu konaniu /83

24. Wyjmowanie poduszki spod głowy /87

25. Układanie na ziemi /91

26. Wyzwalanie duszy /98

27. Cisza ułatwia skonanie /103

28. Gwiazda spadająca /105

IV. Z chwilą śmierci /109

29. Ubieranie zmarłego /109

30. Unikanie węzła /132

31. Związywanie zmarłego /139

32. Zamykanie oczu i ust /140

33. Zawieszanie pracy /148

34. Ogień a zwłoki /152

35. Trup jako tabu /153

36. Budzenie śpiących /154

37. Wylewanie wody /155

38. Zasłaniania zwierciadła /158

39. Zatzymywanie zegara /162

40. Przewracanie sprzętów /164

41. Dzwonienie za umarłych /168

42. Oznaczanie domu żałoby /172

43. Zawiadamianie o śmierci /174

V. Wystawienie zwłok /179

44. Układanie w trumnie /179

45. Trumna /179

46. Obdarzanie zmarłego /188

47. Dawanie pieniędzy do trumny /199

48. Dawanie paznokci do trumny /205

49. Jajko w trumnie /209

50. Wkładanie do trumny przedmiotów na czyjąś zgubę  /210

51. Zmarły upomina się o swą własność /212

52. Światło przy zwłokach /213

53. Przygotowywanie krzesła i ręcznika dla zmarłego /220

54. Ustawianie posiłku obok zmarłego /222

55. Częstowanie odwiedzających /230

56. Czuwanie przy zwłokach /233

57. Śpiewanie pieśni żałobnych /242

58. Moc magiczna zwłok /246

59. Szkodliwe oddziaływanie zwłok na płodność /253

60. Słoma spod umarłego i wióry z trumny /255

VI. Zawodzenie nad zwłokami /261

61. Opłakiwanie zmarłego /261

62. Zakazy opłakiwania /273

VII. Wyprowadzenie zwłok /279

63. Czas i sposób wynoszenia zwłok /279

64. Pożegnanie zmarłego /280

65. Unikanie i stosowanie żelaza /280

66. Sypanie zboża /284

67. Wynoszenie zmarłego nogami naprzód /285

68. Wylewanie wody /287

69. Rozbijanie naczyń /289

70. Uderzanie trumną o próh /291

71. Zamykanie drzwi /303

72. Zawiadamianie bydła i pszczół /307

73. Przewożenie zwłok /313

74. Zwierzęta wiozące zwłoki /316

VIII. Pochód żałobny /319

75. Tryzkrotne cofanie wozu /319

76. Szybkość jazdy /320

77. Zakaz używania bicza /321

78. Okólna droga /322

79. Pochód żałobny /324

80. Pogrzeb bezżennych /332

81. Przemowa pożegnalna /337

82. Strój żałobny /344

83. Jechanie na wozie ze zwłokami /353

84. Niesienie kaszy /354

85. Muzyka na pogrzebie /355

86. Zakaz wiezienia zwłok przez pola /356

87. Zakaz patrzenia przez okno /358

88. Zakaz jedzenia w czasie pogrzebu /360

89.Spotkanie pogrzebu /361

90. Dusze błądzące /363

91. Zrzucanie słomy w drodze /370

92. Dusze spotykają się w zaświatach /371

93. Zakaz czytania wszystkich wigilii /372

94. Rodzina nie idzie na cmentarz /373

IX. Chowanie zwłok /375

95. Składanie zmarłego w grobie /375

96. Przesądy związane z mogiłą /377

97. Chowanie twarzą ku wschodowi /378

98. Rzucanie ziemi na zwłoki /379

99. Przystrajanie mogiły /383

100. Ciernie na mogile /388

101. Sypanie maku /389

102. Pokarmy na grobie /392

103. Zakaz rwania kwiatów z mogiły /393

104. Chowanie zmarłych śmiercią nienaturalną /395

Samobójcy /395

Zabici /403

Położnice /406

105. Poezja nagrobkowa /408

106. Zmienia wyrzuca zwłoki /409

107. Zakaz oglądania się /411

108. Powrót z pogrzebu /413

109. Oczyszczalne umywanie /415

X. Uczta ku czci zmarłego /419

110. Stypa /419

XI. Zakończenie /439

111. Zestawienie wyników ogólnych /439

Bibliografia /447

Indeks miejsc, osób i rzeczy /465