Spór o inwestyturę

Autor: Wilfried Hartmann

Rok wydania: 2026

Ilość stron: 244

Oprawa: miękka

Format: 13,5 cm x 20,5 cm

 Książka Wilfrieda Hartmanna poświęcona jest przełomowemu momentowi dziejów Europy średniowiecznej. Tytułowy spór o inwestyturę to tradycyjne określenie momentu, gdy papiestwo starło się z władzą świecką o to, jaki wpływ będzie mieć ta ostatnia na obsadzanie wyższych urzędów kościelnych. Jego symbolem jest konflikt papieża Grzegorza VII i cesarza Henryka IV i słynne ukorzenie się cesarza w Canossie. W istocie jednak – i tak właśnie prezentuje spór o inwestyturę w swej książce Hartmann – mamy do czynienia z szeregiem złożonych przemian, jakim w okresie XI i początków XII w. uległ tak Kościół, jak i Rzesza. Obok więc przeglądu najważniejszych wydarzeń autor przedstawia w swej pracy pogłębioną analizę tych zmian, dotyczących nie tylko kwestii politycznych, ale także religijnych, społecznych i ekonomicznych. Całość uzupełnia niezwykle kompetentny przegląd podstawowych problemów i kierunków badawczych dotyczących omawianych zagadnień, stanowiący wyśmienity przewodnik po literaturze przedmiotu i toczonych w niej dyskusjach. 

(opis wydawcy)

Spis treści:

Słowo wstępne (Lothar Gall) . 11
Przedmowa autora . 13
Przedmowa autora do wydania zmienionego . 15
Nota do tłumaczenia polskiego . 17
I. PRZEGLĄD ENCYKLOPEDYCZNY
Wprowadzenie . 21
A. Cesarstwo w dobie sporu o inwestyturę . 27
1. Cesarstwo i Kościół pod koniec panowania Henryka III . 27
1.1. Henryk III i książęta . 27
1.2. Reforma Kościoła pod przywództwem niemieckiego
króla . 30
2. Henryk IV . 37
2.1. Regencja cesarzowej Agnieszki . 37
2.2. Papiestwo w okresie małoletniości Henryka IV . 39
2.3. Walki z Sasami . 43
2.4. Henryk IV i Grzegorz VII do spotkania w Canossie
w 1077 r. . 46
2.5. Antykról i walka Henryka o samostanowienie . 51
2.6. Walki w Niemczech i w Italii . 56
2.7. Ostatnie lata Henryka IV . 60
3. Henryk V . 62
3.1. Lata sukcesów . 62
3.2. Trudności w Rzeszy . 67
6 Spis treści
3.3. Konkordat wormacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    70
3.4. Koniec dynastii salickiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    72
B. Przemiany strukturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    74
1. Kościół . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    74
1.1. Papiestwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    74
1.2. Biskupi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    78
2. Organizacja Rzeszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    80
2.1. Władza królewska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    80
2.2. Pokój ziemski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    83
2.3. Szlachta i książęta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    84
2.4. Miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    85
3. Ruchy religijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    87
3.1. Mnisi i kanonicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    87
3.2. Świeccy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    89
3.3. Ruch krucjatowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    90
4. Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    91
5. Kształcenie i nauka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    92
5.1. Pisma polemiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    93
5.2. Prawo kanoniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    95
5.3. Prawo świeckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    96
II. PODSTAWOWE PROBLEMY I KIERUNKI BADAŃ
1. Wydania i krytyka źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
2. Osoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
2.1. Władcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
2.2. Papieże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
2.3. Biskupi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
2.4. Prozopografia i historia szlachty (Saksonia, Bawaria,
Szwabia) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
3. Wydarzenia i problemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
3.1. Symonia – wybory biskupów – inwestytura – regalia . . . . 121
3.2. Walka z małżeństwami duchownych . . . . . . . . . . . . . . . .  125
3.3. Synod w Sutri w 1046 r. i papieże niemieccy . . . . . . . . .  126
3.4. Dekret o wyborze papieża z 1059 r. . . . . . . . . . . . . . . . . .  128
Spis treści 7
3.5. Dictatus papae Grzegorza VII (DP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
3.6. Canossa 1077 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
3.7. Forchheim 1077 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
3.8. Konkordat wormacki 1122 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
3.9. Pokój Boży i pokój ziemski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
4. Przemiany struktur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
4.1. Papiestwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
4.2. Episkopat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
4.3. Władza królewska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
4.4. Książęta i szlachta – tworzenie terytoriów i przemiany
strukturalne rodów szlacheckich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
4.5. Ministeriałowie i powstanie rycerstwa . . . . . . . . . . . . . . . 158
4.6. Miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
4.7. Mnisi i kanonicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
4.8. Świeccy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
4.9. Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
4.10. Edukacja i nauka: pisma polemiczne – prawo
kanoniczne – prawo świeckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
Pisma polemiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
Kanonistyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
Prawo świeckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
5. XI stulecie jako wiek przełomu lub wręcz rewolucji . . . . . . . . . 173
III. ŹRÓDŁA I LITERATURA
A. Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
1. Źródła narracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
1.1. Edycje w ramach „Monumenta Germaniae Historica” . . . 179
1.2. Inne wydania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
1.3. Wydania dwujęzyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
1.4. Źródłoznawstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
2. Dokumenty i regesty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
3. Listy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
4. Pisma polemiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
5. Teksty literackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
6. Nekrologi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
8 Spis treści
B. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
1. Podręczniki i monografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
1.1. Ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
1.2. Historia Kościoła i historia papiestwa . . . . . . . . . . . . . . . . 185
1.3. Historia regionalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
1.4. Historia prawa, ustroju, gospodarki i społeczeństwa . . . . . 186
1.5. Prace zbiorowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
1.6. Reforma Kościoła i spór o inwestyturę –
opracowania ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
1.7. Katalogi wystaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
2. Zagadnienia szczegółowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
2.1. Ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
a. Henryk III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
b. Cesarzowa Agnieszka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  190
c. Henryk IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  190
d. Henryk V . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  192
e. Matylda Toskańska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
f. Papieże reformatorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
g. Grzegorz VII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  194
h. Klemens III, Urban II, Paschalis II i Kalikst II . . . . . . . 195
i. Biskupi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  196
2.2. Wydarzenia i problemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  197
a. Wybór biskupa, inwestytura i symonia . . . . . . . . . . . .  197
b. Celibat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  198
c. Sutri i papieże niemieccy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  198
d. Dekret o wyborze papieża . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  199
e. Dictatus papae Grzegorza VII . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  200
f. Canossa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
g. Antykról Rudolf ze Szwabii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  202
h. Konordat wormacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  202
i. Pokój Boży i pokój ziemski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  203
2.3. Struktury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  204
a. Papiestwo i kuria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  204
b. Episkopat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  205
c. Władza królewska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  206
d. Książęta i możni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  208
e. Ministeriałowie i rycerstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
Spis treści 9
f. Miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211
g. Mnisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
h. Kanonicy regularni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
i. Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
k. Edukacja i nauka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
3. XI wiek jako czas rewolucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
Indeks nazw miejscowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  229
Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  233