Prusy w okresie monarchii absolutnej (1701-1806)

Redakcja: Bogdan Wachowiak, opracowanie: Zygmunt Szultka, Andrzej Kamieński, Grzegorz Kucharczyk, Dariusz Łukasiewicz, Bogdan Wachowiak

Rok wydania: 2010

Liczba stron: 1015

Okładka: twarda

Format: 17,0  cm x 24,0 cm

Uwaga - przetarta, zarysowana okładka; przybrudzony grzbiet; delikatnie uszkodzona okładka

"Za początek nowego, trwającego kolejny wiek, etapu w dziejach władztwa Hohenzollernów, w toku którego dokonało się przekształcenie państwa brandenbursko-pruskiego w państwo pruskie (proces ten jest przedmiotem wykładu w tomie drugim niniejszego opracowania), przyjęto początek roku 1701, kiedy doszedł do skutku akt koronacji elektora Fryderyka III na króla w Prusach jako Fryderyka I. Mimo sporej dozy umowności tej cezury, między innymi z uwagi na nieuznawanie przez dłuższy czas koronacji przez Polskę, zbiega się ona jednak, a tym samym odzwierciedla, z początkiem wielu istotnych tendencji i procesów, w wyniku których ukształtowało się państwo pruskie. Zewnętrznym tego wyrazem było rozszerzenie lokalnej, wywodzącej się od bałtyjskiego plemiona Prusów i związanej początkowo przede wszystkim z położonym poza obszarem Rzeszy Księstwem Pruskim, zwanym w Polsce w pierwszej połowie XVIII w. nadal Prusami brandenburskimi, nazwy terytorialnej Prus na całą monarchię Hohenzollernów. Oprócz upowszechniania się przymiotnika "królewski" w nazwach instytucji, urzędów, a nawet jednostek armii pruskiej, istotnym etapem w tym procesie było również powstanie po pierwszym rozbiorze Polski i zagarnięciu przez Fryderyka II Pomorza Gdańskiego określeń Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie..."

(fragment Wprowadzenia)

Spis treści:

Wprowadzenie (B. Wachowiak)  /19

Charakterystyka źródeł i literatury (B. Wachowiak)  /27

1. Źródła rękopiśmienne i drukowane   /27

2. Opracowania ogólne oraz ważniejsze studia i artykuły  /33

OKRES I. Pod rządami pierwszych królów w Prusach (1701-1740)

Rozdział I. Umocnienie absolutyzmu, narodziny militaryzmu i rozwój pruskiej administracji. Sądownictwo (Z. Szultka)                                                

1. Koronacja w Królewcu i jej konsekwencje  /65

2. Reformy wojskowe Fryderyka Wilhelma I, narodziny pruskiego militaryzmu  /72

3. Reformy centralnej administracji państwa  /81

4. Skarbowść za Fryderyka Wilhelma I  /88

5. Administracja prowincjonalna i lokalna  /94

A. Brandenburgizacja i militaryzacja administracji  /94

B. Przemiany ustrojowo-organizacyjne administracji w terytoriach państwa pruskiego  /100

6. Reforma sądów i prawa  /105

7. Obumieranie systemu stanowego  /114

A. Polityka stanowa dwóch pierwszych królów pruskich  /114

B. Przemiany i zanik instytucji stanowych w terytoriach państwa pruskiego  /119

8. Społeczeństwo wobec reform Fryderyka Wilhelma I  /129

Rozdział II. Polityka gospodarcza państwa i jej wpływ na sytuację ekonomiczną wsi i i miast oraz położenie ludności (Z. Szultka)  /

1. Terytorium państwa i stosunki ludnościowe  /133

2. Gospodarka w okresie rządów Fryderyka I   /142

3. Merkantylizm i kameralizm jako podstawy pruskiej polityki gospodarczej za Fryderyka Wilhelma I  /147

4. Rola militaryzmu pruskiego w rozwoju gospodarki i stosunków społecznych  /153

A. Korzyści gospodarcze i awans społeczno-polityczny szlachty  /153

B. Umocnienie ustroju folwarczno-pańszczyźnianego wsi przez system kantonalny  /159

C. Oddziaływanie systemu militarnego na miasta  /163

5. Reformy i przemiany strukturalne rzemiosła cechowego oraz początki przemysłu manufakturowego  /168

6. Handel i kształtowanie się rynku wewnętrznego  /174

7. Gospodarka rolna w pierwszej połowie XVIII w.  /179

Rozdział III. Polityka zagraniczna Prus 1701-1740 (A. Kamieński)

1. Pruska polityka zagraniczna w latach hiszpańskiej wojny sukcesyjnej  /190

2. Udział Prus w drugiej wojnie północnej. Uzyskanie Pomorza Przedniego ze Szczecinem  /200

3. Pruska polityka wobec Polski w dobie Augusta II Mocnego i w latach 1733-1740  /210

4. Prusy w Rzeszy Niemieckiej i stosunek do państwa Habsburgów  /219

5. Bilans polityki zagranicznej Fryderyka I i Fryderyka Wilhelma I  /229

OKRES II.  Prusy mocarstwem europejskim za panowania Fryderyka II (1740-1786)

Rozdział I. Polityka zagraniczna i wojny Fryderyka II w latach 1740-1763 (A. Kamieński)

1. Pretensje Hohenzollernów do Śląska i zmiany w polityce zagranicznej Prus u progu rządów Fryderyka II  /235

2. Wojny śląskie (1740-1745)  /243

3. Pruska polityka zagraniczna w latach 1746-1756. Geneza wojny siedmioletniej  /255

4. Wojna siedmioletnia (1756-1763)  /261

5. Sytuacja międzynarodowa Prus po wojnie siedmioletniej   /276

Rozdział II. Polityka polska Fryderyka II i pierwszy rozbiór Polski (A. Kamieński) 

1. Polityka Fryderyka II wobec Polski w latach 1740-1763  /284

2. Prusy wobec bezkrólewia po śmierci Augusta III i elekcji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego  /293

3. Prusy wobec emancypacyjnych i reformatorskich dążeń króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w latach 1764-1768  /302

4. Prusy wobec Konfederacji Barskiej i droga do pierwszego rozbioru Polski  /315

5. Udział Prus w pierwszym rozbiorze Polski i jego znaczenie dla umocnienia mocarstwowej roli monarchii Hohenzollernów w Europie  /331

6. Przejęcie Prus Królewskich przez administrację pruską: problemy i skutki (D. Łukasiewicz)  /344

Rozdział III. Polityka zagraniczna Prus w okresie 1772-1786  (A. Kamieński)

1. Zaostrzenie rywalizacji prusko-austriackiej na terenie Rzeszy Niemieckiej  /349

2. Wojna o sukcesję bawarską 1778-1779  /357

3. Prusy wobec zbliżenia Austrii i Rosji oraz rywalizacji z Habsburgami na terenie Rzeszy po pokoju cieszyńskim  /363

4. Powstanie Związku Książąt (Fürstenbund) pod egidą Prus  /371

5. Stosunki polsko-rosyjskie po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej  /380

6. Polityka Prus wobec Polski w latach 1772-1786  /395

Rozdział IV. Terytorium i ludność państwa pruskiego w dobie fryderycjańskiej (Z. Szultka)

1. Polityka demograficzna, rola ruchu naturalnego ludności, migracji i kolonizacji w rozwoju demograficznym państwa  /408

2. Terytorialne i demograficzne skutki ekspansji (zabór Śląska, straty ludnościowe wojny siedmioletniej, aneksje w pierwszym rozbiorze Polski)  /428

3. Przemiany strukturalne ludności  /440

4. Terytorialne zróżnicowanie stosunków etnicznych i językowych  /457

5. Ludność żydowska  /463

Rozdział V. Polityka gospodarcza państwa i rozwój ekonomiczny Prus (Z. Szultka)

1. Polityka zagraniczna Fryderyka II w początkowym okresie rządów i jej ewolucja po wojnie siedmioletniej  /469

2. Główne kierunki rozwoju przemysłowego kraju  /478

3. Miasta, mieszczaństwo i produkcja rzemieślniczo-przemysłowa  /498

4. Rynek wewnętrzny  /509

5. Handel zagraniczny  /519

6. Wieś i rolnictwo w dobie Fryderyka II  /534

Rozdział VI. Stosunki ustrojowe i społeczne w państwie Fryderyka II (Z. Szultka)

1. Państwo fryderycjańskie: metody rządzenia, reforma urzędów centralnych, polityka centralizacji  /552

2. Reformy prawa i sądownictwa  /559

3. Poglądy społeczno-polityczne Fryderyka II  /571

4. Praktyka funkcjonowania monarchii fryderycjańskiej  /579

5. Polityka finansowa i finanse za Fryderyka II  /584

6. Funkcje szlachty w pruskim systemie państwowym i militarnym  /598

7. Problem reformy stosunków społecznych na wsi  /615

OKRES III. Prusy w okresie Rewolucji Francuskiej (1786-1806)

Rozdział I. Polityka zagraniczna Prus w dobie Rewolucji Francuskiej i Napoleona (G. Kucharczyk)

1. Polityka zagraniczna Prus po śmierci Fryderyka II. Drugi rozbiór Polski  /631

2. Polityka pruska wobec rewolucyjnej Francji. Pokój w Bazylei  /644

3. Udział Prus w walce z powstaniem kościuszkowskim. Trzeci rozbiór Polski  /656

4. Polityka zagraniczna i społeczna Prus w latach 1795-1806  /665

A. Od pokoju z Francją w Bazylei do postanowień Reichsdeputationsausschluß  z 1803 r.  /665

B. Chwiejna neutralność w latach 1803-1806  /676

Rozdział II. Przejawy kryzysu wewnętrznego państwa i zaczątki reformy ustroju  (G. Kucharczyk)

1. Reakcja antyoświeceniowa w Prusach  /686

2. Próby reform ustrojowych za Fryderyka Wilhelma II na przełomie XVIII i XIX w. /696

3. Powszechne pruskie prawo krajowe z 1794 r.  /707

4. Odmienności ustrojowe ziem polskich i próby ich przezwyciężenia  /716

Rozdział III. Sytuacja społeczno-gospodarcza miast i wsi  (Z. Szultka)

1. Wpływ wydarzeń międzynarodowych na życie gospodarcze Prus  /722

2. Społeczno-ekonomiczne aspekty drugiego i trzeciego rozbioru Polski i innych nabytków terytorialnych Prus  /730

3. Uwłaszczenie chłopów w domenach i terytorialne zróżnicowanie rolnictwa  /738

4. Próba bilansu  /743

Rozdział IV. Stosunki wyznaniowe i kościelne w Prusach w XVIII w. (Z. Szultka)

1. Pietyzm - pruska polityka kościelna w pierwszej połowie XVIII w.  /745

2. Oświeceniowa polityka wyznaniowa i kościelna Fryderyka II  /758

3. Polityka Fryderyka II i Fryderyka Wilhelma II wobec Kościoła katolickiego  /764

A. Na Śląsku  /764

B. W Prusach Królewskich oraz ziemiach drugiego i trzeciego rozbioru Polski  /772

C. Wyznaniowe i narodowościowe aspekty polityki Fryderyka II wobec szlachty Prus Zachodnich  /781

4. Terytorialne zróżnicowanie wyznaniowe i narodowościowe w Prusach na przełomie XVIII i XIX w.  /784

Rozdział V. Pod znakiem oświecenia: kultura umysłowa, materialna i obyczajowa w Prusach w XVIII w.  (D. Łukasiewicz)

1. Ogólne warunki rozwoju kultury w Prusach w XVIII w.  /789

2. Oświata  /791

3. Nauka i kultura umysłowa  /804

4. Literatura i życie literackiej  /827

5. Ruch wydawniczy, prasa i biblioteki  (G. Kucharczyk)  /839

6. Sztuki plastyczne, muzyka i teatr  /847

7. Architektura (A. Kamieński)  /859

8. Życie codzienne  /883

9. Narodziny mentalności pruskiej  /893

10. Kultura polska w Prusach do 1806 r.  /895

11. Główne linie rozwoju kultury pruskiej w XVIII w.  /902

ZAKOŃCZENIE. Główne linie rozwoju Prus w okresie monarchii absolutnej (1701-1806) (B. Wachowiak)  /909

Indeks osobowy (M. Zwierzykowski)  /935

Indeks geograficzny (M. Daroszewski)  /961

Wykaz ilustracji i map  /977

Wykaz tabel  /982

Tablice genealogiczne (I. Kraszewski)  /983

Zussamenfassung. Die Leitlinien der Entwickling preußens in der Zeit der absolutischen Monarchie (B. Wachowiak, tł. B. Grunwald-Hajdasz) /987