Nowożytne inskrypcje sepulkralne duchowieństwa gnieźnieńskiego

Autorka: Aleksandra Losik

Rok wydania: 2025

Liczba stron: 507

Okładka: miękka 

Format: 21,0 cm x 30,0 cm

Książka Aleksandry Losik Nowożytne inskrypcje sepulkralne duchowieństwa gnieźnieńskiego jest wszechstronnym studium poświęconym jednemu z najważniejszych, a zarazem nadal niedostatecznie rozpoznanych obszarów kultury funeralnej dawnej Rzeczypospolitej. Autorka analizuje napisy umieszczane na nagrobkach, płytach nagrobnych i epitafiach duchownych związanych z archidiecezją gnieźnieńską. Traktuje je nie tylko jako źródła informacji biograficznych, lecz przede wszystkim jako świadomie konstruowane komunikaty, za pomocą których wspólnota kościelna utrwalała pamięć o zmarłych, określała ich miejsce w hierarchii oraz przekazywała wzorce pobożności, cnót i służby Kościołowi.

Ramy chronologiczne opracowania obejmują lata 1510-1821 – od ingresu arcybiskupa Jana Łaskiego do katedry gnieźnieńskiej po wydanie bulli De salute animarum, która zasadniczo zmieniła granice i strukturę metropolii. Tak zakreślony okres pozwala prześledzić ewolucję języka pamięci kościelnej: od zwięzłych, humanistycznych formuł XVI wieku po rozbudowane i nasycone treściami teologicznymi kompozycje epoki baroku.

Podstawę źródłową książki stanowi 113 obiektów upamiętniających arcybiskupów, sufraganów, członków kapituł, proboszczów i wikariuszy. Największe zespoły zabytków zachowały się w katedrze gnieźnieńskiej oraz w bazylice Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łowiczu – nekropolii prymasów Polski. Materiał obejmuje między innymi płyty nagrobne, tablice inskrypcyjne, epitafia i nagrobki z portretami, pomniki z figurami leżącymi lub klęczącymi, przedstawienia popiersiowe oraz sceny adoracji. Autorka bada zależności pomiędzy pozycją zmarłego, formą jego upamiętnienia, miejscem ekspozycji monumentu i treścią inskrypcji.

Przedmiotem analizy są tytulatura i funkcje zmarłych, przebieg ich kariery, działalność fundacyjna, informacje o fundatorach, okoliczności śmierci i pochówku, opisy cnót oraz odniesienia religijne. Równie istotne pozostają forma graficzna napisu, jego związek z ikonografią, heraldyką, architekturą i przestrzenią liturgiczną. Dzięki temu inskrypcje ukazane zostały jako integralne teksty kultury, tworzone za pomocą słowa, obrazu, materiału i miejsca.

Wszystkie uwzględnione obiekty poddano bezpośrednim oględzinom in situ, sfotografowano, zmierzono i przebadano pod względem historycznym, formalnym oraz filologicznym. Efektem szeroko zakrojonej kwerendy jest rozbudowany katalog zawierający dokumentację fotograficzną, opisy zabytków, transkrypcje inskrypcji oraz zestawienia literatury. Na szczególną uwagę zasługuje wyjątkowo bogaty materiał ilustracyjny, który pozwala przyjrzeć się zarówno całym monumentom, jak i polom inskrypcyjnym, detalom rzeźbiarskim, przedstawieniom figuralnym i elementom heraldycznym. Fotografie pełnią tu nie tylko funkcję estetyczną, lecz przede wszystkim dokumentacyjną i naukową.

Publikację wyróżnia niezwykle staranne opracowanie edytorskie, harmonijnie łączące część analityczną, katalog źródłowy i obszerną warstwę ilustracyjną. To ważna monografia dla historyków, historyków sztuki, epigrafików, badaczy dziejów Kościoła i kultury pamięci, a zarazem imponująca dokumentacja materialnego dziedzictwa archidiecezji gnieźnieńskiej. 

(opis wydawcy)

Spis treści:

Wstęp / 9

Rozdział I

Organizacja przestrzeni cmentarnej /23

Prestiż i symbolika miejsca pochówku /27

Exegi monumentum /37

Rozdział II

Stan badań /57

Treści inskrypcji /60

Przedstawienie zmarłego /61

Tytulatura /62

Kariera duchowna zmarłego /64

Zasługi zmarłego /74

Okoliczności fundacji pomnika nagrobnego /88

Informacje o pochodzeniu zmarłego /96

Informacje dotyczące śmierci /97

Treści eschatologiczne /105

Odniesienie do Boga /107

Cnoty zmarłych /109

Rozdział III

Płyty nagrobne /113

Jedyna taka - fundacja Jana Łaskiego /114

Spiżowe płyty z wizerunkiem zmarłego - tradycja i  transformacja /122

Inskrypcje z marginesu - od wyjątków do wariantów /125

Pomnik z figurą leżącą /128

Pomnik Andrzeja Krzyckiego - początek nowego wzorca upamiętnienia /128

Jan Latalski - monumentalność i gest. Między tradycją a narracją wizualną /130

Z Gniezna i Krakowa - prymas dwóch stolic /132

Fundacja z wyprzedzeniem. Pomnik arcybiskupa planującego wieczność /134

Jan Przerębski - pomnik prymasa w nowej nekropolii /135

Między modlitwą a pamięcią rodu. Pomnik kanonika Wojciecha Brudzyńskiego /137

Figura leżąca jako forma trwała. Próba podsumowania /138

Twarz w twarz ze śmiercią: portret popiersiowy w gnieźnieńskich nagrobkach /140

Pomniki i epitafia ze sceną adoracji w katedrze gnieźnieńskiej /144

Pomnik z figurą klęczącą /157

Pomniki inskrypcyjne /171

Zakończenie /187

KATALOG /195

Bibliografia /561