NAKRYCIA GŁOWY ORGANÓW ŚCIGANIA WOJSKA POLSKIEGO

Autor: Marek Kinasz

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 216

Okładka: twarda

Format: 21,5 cm x 30,0 cm

Z przyczyn oczywistych trudne było dotarcie do większej ilości nakryć głowy żandarmerii z okresu II Rzeczypospolitej. Przedmioty te w znacznej mierze zostały zagrabione przez sowieckiego najeźdźcę, który żołnierzy tej formacji zaliczał do kategorii szczególnie niebezpiecznych z punktu widzenia swojego „prawa”. Bardzo wiele przepadło w trakcie zawieruchy wojennej, z kolei w okresie wczesnopowojennym przechowywanie tego typu przedmiotów, nawet pamiątek rodzinnych, wiązało się z ryzykiem represji. Sytuacja pod tym względem niewiele różni się, jeśli chodzi o nakrycia głowy Żandarmerii Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie – do końca lat osiemdziesiątych XX w. ich przywóz do kraju z konieczności był utrudniony. Z zupełnie innych przyczyn do rzadkości należą eksponaty związane z żandarmerią z początków Polski Ludowej oraz z Wojskową Służbą Wewnętrzną (dalej: WSW) z lat 1957–1959. Paradoksalnie zdecydowanie łatwiej dziś spotkać w zbiorach – czy to prywatnych, czy państwowych – rogatywkę piechoty lub wojsk technicznych z lat 1945–1949 niż jakąkolwiek czapkę wz. 52 żołnierza WSW.

Zarówno rogatywek żandarmerii „ludowej”, jak i wczesnych czapek WSW nie wykonano w dużej liczbie egzemplarzy. Używanie tych pierwszych bardzo szybko zostało zakazane, co wiązało się z chęcią odcięcia się od jakichkolwiek przedwojennych symboli Wojska Polskiego, z kolei te drugie używane były stosunkowo krótko i w o wiele mniejszej skali niż w innych rodzajach wojsk. Natomiast przejście na umundurowanie zgodne z przepisami ubiorczymi z 1961 r. sprawiło, że stare czapki WSW stały się nieprzydatne. Jeśli chodzi natomiast o okres po 1990 r., to sprowadzenie tematyki nakryć głowy Żandarmerii Wojskowej tylko do szkarłatnego beretu oraz rogatywki jest błędne i zawęża faktyczny obraz tej formacji. W ni-niejszym opracowaniu skupiono się przede wszystkim na tych nakryciach głowy, które były lub są nadal charakterystyczne wyłącznie dla organów ścigania Wojska Polskiego, ogólnowojskowe natomiast omówiono w tych przypadkach, kiedy ich użycie zaistniało z przyczyn formalnych lub nieformalnych. Zwrócono zarazem uwagę na niejako wymuszone po 1989 r. przejściowe przypadki używania czapek innych formacji. Zgodnie z pisownią obowiązującą do ok. 1938 r. w tekście – tam, gdzie było to zasadne – użyto określenia „Żandarmerja”. W okresie II Rzeczypospolitej oraz w czasie funkcjonowania Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w dokumentach i rozkazach funkcjonowało określenie jednoczłonowe „żandarmerja” („żandarmeria”), zarazem jednak już od 1920 r. pojawia się nazwa „Żandarmerja Wojskowa”, w brzmieniu, które zaistniało od 1990 r., oczywiście poza różnicą w końcówce pierwszego członu nazwy.
Opracowanie niniejsze w większości poświęcone jest formacjom o charakterze policyjnym, z konieczności tylko po części organom prokuratury wojskowej.

- fragment Wstępu

Spis treści:

Od autora  /9

Wstęp /11

Część pierwsza: Czapki, rogatywki i berety /13

1. W drodze do niepodległości /15

2. Okres II Rzeczypospolitej /19

Rogatywki w latach 1919–1927 /19

Rogatywki w latach 1927–1935 /23

Rogatywka w latach 1935–1939 /27

Rogatywka polowa wz. 37/30

Morski pluton (dywizjon) żandarmerii /33

Dywizjon Żandarmerii Korpusu Ochrony Pogranicza /34

3. Polskie Siły Zbrojne (lata 1939–1947) /39

Wojsko Polskie we Francji (lata 1939–1940) /39

Polskie Siły Zbrojne w Wielkiej Brytanii (lata 1940–1946) /44

2. Korpus Polski /46

4. Polskie Siły Zbrojne w ZSRR /49

Lata 1941–1942 /49

5. Żandarmeria „ludowego” Wojska Polskiego /51

Lata 1943–1946 /51

6. Wojskowa Służba Wewnętrzna /57

Lata 1957–1961 /57

7. Wojskowa Służba Wewnętrzna /67

Lata 1961–1971 /67

8. Wojskowa Służba Wewnętrzna /73

Lata 1971–1990 /73

Berety /92

9. Lata 1990–2023 /93

Czapki Wojsk Lądowych i innych rodzajów Sił Zbrojnych /93

Rogatywki /99

Berety /114

10. Oddział (Wydział) Żandarmerii Wojskowej w Gdyni /135

11. Oddziały Specjalne Żandarmerii Wojskowej /139

12. Misje zagraniczne /149

13. Przewodnicy psów służbowych /163

14. Czapka o charakterze okolicznościowym /167

Część druga: Hełmy i kaski /169

1. Okres II wojny światowej /171

2. Lata 1957–1990 /173

3. Lata 1990–2023 /183

• Terenowe Oddziały ŻW oraz misje zagraniczne /183
• Oddział Specjalny ŻW w Warszawie /194
• Oddział Specjalny ŻW w Gliwicach /197
• Oddział Specjalny ŻW w Mińsku Mazowieckim /197

Część trzecia: Prokuratura wojskowa.......................................................................................................................... 199

1. Okres II Rzeczypospolitej i wcześniejszy............................................................................................... 201

2. Okres Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie......................................................................................... 203

3. Okres „ludowego” Wojska Polskiego..................................................................................................... 205

• Lata 1943–1949 /205
• Lata 1949–1990 /208
• Okres po 1990 r. /211

Zakończenie /213

Literatura /215