Kognitywno-hermeneutyczna analiza działań dezinformacyjnych

Autorka: Justyna Lipińska

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 313

Okładka: miękka  

Format: 17,0 cm x 24,5 cm

Monografia pt. „Kognitywno-hermeneutyczna analiza działań dezinformacyjnych” stanowi interdyscyplinarne i pogłębione studium nad zjawiskiem dezinformacji, łączące refleksję z zakresu nauk kognitywnych i hermeneutyki filozoficznej. Podejmuje próbę ujęcia fałszywych informacji nie tylko jako błędów w obiegu danych, lecz jako zjawiska poznawczego i kulturowego ujawniającego mechanizmy ludzkiego myślenia, języka i interpretacji. W centrum jej rozważań znajduje się pytanie o to, w jaki sposób człowiek poznaje i rozumie rzeczywistość w epoce cyfrowej, w której informacja stała się podstawowym narzędziem władzy symbolicznej, a granica między prawdą a fałszem uległa zatarciu.

(fragment Zakończenia) 

Spis treści:

Wstęp /11

1. Podstawy teoretyczne dezinformacji /27

1.1. Historia dezinformacji: od propagandy do ery cyfrowej /29

1.2. Mechanizmy psychologiczne i społeczne sprzyjające rozprzestrzenianiu dezinformacji /33

1.2.1. Mechanizmy psychologiczne /34

1.2.2. Mechanizmy społeczne /36

1.2.3. Interakcja między psychiką a strukturą społeczną /37

1.2.4. Wnioski i implikacje badawcze /38

1.3. Rola mediów cyfrowych i algorytmów w amplifikacji fałszywych informacji /39

1.3.1. Ewolucja mediów cyfrowych jako środowiska komunikacji /41

1.3.2. Algorytmy rekomendacyjne jako "kuratorzy" informacji /42

1.3.3. Mechanizmy amplifikacji dezinformacji /44

1.3.4. Społeczne konsekwencje algorytmicznej amplifikacji /46

1.3.5. Kierunki przeciwdziałania /47

2. Podejście kognitywne do analizy dezinformacji /51

2.1. Procesy poznawcze w percepcji i przetwarzaniu informacji /51

2.1.1. Percepcja: od sensoryki do interpretacji /52

2.1.2. Uwaga: selekcja informacji /54

2.1.3. Pamięć: od kodowania do wydobywania /56

2.1.4. Myślenie, język i rozwiązywanie problemów /59

2.1.5. Kontrola wykonawcza i metapoznanie /61

2.2. Błędy poznawcze (biasy) jako podatność na dezinformację /63

2.2.1. Mechanizmy poznawcze a podatność na dezinformację /67

2.3. Modele kognitywne: teoria obciążenia poznawczego i heurystyki decyzyjne /70

2.3.1. Teoria obciążenia poznawczego: założenia i mechanizmy /70

2.3.2. Heurystyki decyzyjne: uproszczone strategie poznawcze /72

2.3.3. Interakcje między teorią obciążenia poznawczego a heurystykami /73

2.3.4. Zastosowania praktyczne modeli kognitywnych /75

2.3.5. Krytyka i ograniczenia modeli kognitywnych /76

2.4. Empiryczne badania nad wpływem dezinformacji na poznanie indywidualne /78

2.4.1. Dezinformacja jako bodziec poznawczy /79

2.4.2. Efekty poznawcze kontaktu z dezinformacją /80

2.4.3. Wpływ dezinformacji na decyzje społeczne i polityczne /82

2.4.4. Czynniki moderujące podatność na dezinformację /83

2.4.5. Interwencje poznawcze i strategie korekty /85

2.5. Analiza kognitywna propagandy 86

2.5.1. Sposoby wykorzystania kognitywistyki w kontekście dezinformacji /87

2.5.2. Techniki analizy danych kognitywnych /90

3. Hermeneutyczna perspektywa w badaniu dezinformacji /93

3.1. Struktura narracji dezinformacyjnych /96

3.1.1. Hermeneutyka podejrzeń wobec dezinformacji /97

3.1.2. Pragmatyka narracji dezinformacyjnych /99

3.1.3. Recepcja narracji dezinformacyjnych /100

3.1.4. Hermeneutyka w praktyce badawczej /101

3.1.5. Studium przypadku: hermeneutyczna analiza narracji dezinformacyjnej /103

3.1.6. Propozycje metodologiczne dla badań hermeneutycznych nad dezinformacją /105

3.1.7. Znaczenie hermeneutyki w walce z dezinformacją /106

3.1.8. Wnioski praktyczne /107

3.1.9. Kierunki dalszych badań /108

3.2. Rola kontekstu kulturowego i historycznego w rozumieniu fałszywych przekazów /110

3.2.1. Fałszywe przekazy: definicje i typologie /110

3.2.2. Kontekst kulturowy jako matryca interpretacyjna /111

3.2.3. Pamięć zbiorowa i kontekst historyczny /113

3.2.4. Mechanizmy rezonansu kulturowego /114

3.2.5. Lokalność kodów interpretacyjnych /115

3.2.6. Przypadki kulturowo zakorzenionej dezinformacji /117

3.2.7. Implikacje teoretyczne /118

3.2.8. Zastosowania praktyczne /120

3.2.9. Propozycje metodologiczne /121

3.2.10. Propozycje dalszych kierunków badań /122

3.3. Krytyczna hermeneutyka: dekonstrukcja ideologii w działaniach dezinformacyjnych /123

3.3.1. Krytyczna hermeneutyka: założenia teoretyczne /123

3.3.2. Dezinformacja jako praktyka ideologiczna /125

3.3.3. Ideologia w języku: analiza retoryczna /126

3.3.4. Studium przypadku: narracja o globalnym spisku elit /128

3.3.5. Rola odbiorcy: współtwórca sensu /129

3.3.6. Hermeneutyka jako praktyka emancypacyjna /130

3.3.7. Implikacje teoretyczne /132

3.3.8. Zastosowania praktyczne /133

3.3.9. Propozycje metodologiczne /135

3.3.10. Propozycje dalszych kierunków badan /137

3.4. Hermeneutyczna analiza języka propagandy rosyjskiej /138

3.4.1. Rozszerzona analiza hermeneutyczna języka propagandy rosyjskiej /141

3.4.2. Krótki przegląd koncepcji hermeneutycznych w analizie propagandy /143

4. Integracja podejść kognitywnego i hermeneutycznego /147

4.1. Synteza metod: kognitywno-hermeneutyczny model analizy /147

4.1.1. Kognitywne podstawy analizy /147

4.1.2. Hermeneutyczne podstawy analizy /148

4.1.3. Konieczność syntezy: przekroczenie dualizmów /149

4.1.4. Struktura kognitywno-hermeneutycznego modelu analizy /150

4.1.5. Zastosowania modelu w praktyce badawczej /151

4.1.6. Ograniczenia modelu /152

4.1.7. Potencjał rozwojowy modelu /154

4.1.8. Propozycje dalszych kierunków badań /155

4.1.9. Znaczenie modelu w kontekście współczesnych badań /156

4.2. Studia przypadków: analiza wybranych kampanii dezinformacyjnych /158

4.2.1. Przypadek I: Kampania dezinformacyjna wokół wyborów prezydenckich w USA (2020) /160

4.2.2. Przypadek II: Kampania dezinformacyjna wokół pandemii Covid-19 w mediach społecznościowych /161

4.2.3. Przypadek III: Wojna informacyjna wokół inwazji na Ukrainę (2022-2023) /163

4.2.4. Porównanie przypadków /164

4.2.5. Propozycje dalszych kierunków badań /166

4.3. Narzędzia analityczne: od eksperymentów poznawczych do interpretacji tekstowej  /167

4.3.1. Eksperyment poznawczy jako narzędzie analityczne /169

4.3.2. Modele obliczeniowe i narzędzia cyfrowe /170

4.3.3. Interpretacja tekstowa jako praktyka analityczna /171

4.3.4. Integracja metod w badaniach interdyscyplinarnych /173

4.3.5. Ograniczenia narzędzi analitycznych /174

4.3.6. Potencjał rozwojowy narzędzi analitycznych /175

4.3.7. Propozycje dalszych kierunków badań /176

4.4. Wyzwania metodologiczne i etyczne w integracji podejść /179

4.4.1. Definicje i zakres pojęciowy /180

4.4.2. Wyzwania epistemologiczne /181

4.4.3. Wyzwania operacyjne /183

4.4.4. Wyzwania etyczne /184

4.4.5. Strategie przezwyciężania trudności /186

4.4.6. Przykłady udanych projektów integracyjnych /187

4.4.7. Znaczenie integracji podejść w badaniach naukowych /189

4.4.8. Perspektywy dalszego rozwoju /190

5. Empiryczne aplikacje analizy kognitywno-hermeneutycznej /192

5.1. Dezinformacja w kontekście wyborów politycznych /192

5.1.1. Definicje i typologie dezinformacji wyborczej /194

5.1.2. Kontekst cyfrowy i algorytmiczny /196

5.1.3. Studium przypadku I: Wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych (2016) /198

5.1.4. Studium przypadku II: Wybory parlamentarne w Wielkiej Brytanii (2019) /200

5.1.5. Studium przypadku III: Wybory prezydenckie w Brazylii (2018) /201

5.1.6. Mechanizmy poznawcze sprzyjające dezinformacji /202

5.1.7. Uwarunkowania kulturowe i społeczne /204

5.1.8. Strategie przeciwdziałania dezinformacji wyborczej /205

5.1.9. Znaczenie badań nad dezinformacją wyborczą /206

5.1.10. Perspektywy dalszego rozwoju /208

5.2. Fake news w dobie pandemii: analiza przypadków /209

5.2.1. Definicje i typologie fake news /211

5.2.2. Kontekst pandemii jako katalizator dezinformacji /214

5.2.3. Studium przypadku I: Stany Zjednoczone - "plandemia" i ruch antyszczepionkowy /215

5.2.4. Studium przypadku II: Indie - fałszywe metody leczenia i religijna dezinformacja /217

5.2.5. Studium przypadku III: Polska - fake news o lockdownach i szczepieniach /218

5.2.6. Mechanizmy poznawcze sprzyjające rozpowszechnianiu fake news /219

5.2.7. Uwarunkowania kulturowe i społeczne /221

5.2.8. Strategie przeciwdziałania fake news w kontekście pandemii /222

5.2.9. Znaczenie badań nad fake news w kontekście kryzysów zdrowotnych /223

5.2.10. Perspektywy dalszego rozwoju /225

5.3. Dezinformacja w konfliktach zbrojnych i hybrydowych. Studia przypadków /226

5.3.1. Definicje i typologie dezinformacji wojennej /228

5.3.2. Konflikt hybrydowy jako środowisko dezinformacyjne /231

5.3.3. Studium przypadku I: Wojna informacyjna wokół inwazji na Ukrainę (2014-2023) /231

5.3.4. Studium przypadku II: Konflikt w Syrii - dezinformacja wielostronna /233

5.3.5. Studium przypadku III: Wojna w Gruzji (2008) - dezinformacja jako narzędzie legitymizacji  /235

5.3.6. Mechanizmy poznawcze sprzyjające dezinformacji wojennej /236

5.3.7. Uwarunkowania kulturowe i społeczne /237

5.3.8. Strategie przeciwdziałania dezinformacji w konfliktach zbrojnych /239

5.3.9. Znaczenie badań nad dezinformacją wojenną /240

5.3.10. Perspektywy dalszego rozwoju /241

6. Implikacje praktyczne i rekomendacji /244

6.1. Strategie przeciwdziałania dezinformacji na poziomie indywidualnym /244

6.1.1. Definicje i zakres pojęciowy /246

6.1.2. Mechanizmy poznawcze a podatność na dezinformację /249

6.1.3. Kompetencje medialne jako fundament odporności informacyjnej /250

6.1.4. Narzędzia technologiczne wspierające jednostkę /252

6.1.5. Przykłady dobrych praktyk /252

6.1.6. Postawy obywatelskie wobec dezinformacji /253

6.1.7. Uwarunkowania kulturowe i społeczne /254

6.1.8. Skuteczność strategii indywidualnych /255

6.1.9. Ograniczenia i wyzwania /257

6.1.10. Znaczenie badań nad strategiami indywidualnymi /258

6.1.11. Perspektywy dalszego rozwoju /259

6.2. Polityki edukacyjne i medialne w walce z fałszywymi informacjami /261

6.2.1. Definicje i zakres pojęciowy /262

6.2.2. Edukacja medialna jako narzędzie przeciwdziałania dezinformacji /265

6.2.3. Polityki medialne i regulacje platform cyfrowych /266

6.2.4. Współpraca międzysektorowa /268

6.2.5. Ewaluacja polityk i mierzenie skuteczności /269

6.2.6. Wyzwania i ograniczenia polityk edukacyjnych i medialnych /270

6.2.7. Perspektywy dalszego rozwoju /272

6.3. Rola instytucji: regulacje prawne i technologiczne /274

6.3.1. Typy regulacji /275

6.3.2. Ramy analityczne /276

6.3.3. Regulacje prawne: instrumenty i mechanizmy /277

6.3.4. Regulacje technologiczne: algorytmy, moderacja i infrastruktura /279

6.3.5. Rola platform cyfrowych jako aktorów regulacyjnych /281

6.3.6. Współpraca instytucjonalne: modele i praktyki /282

6.3.7. Regulacje a prawa podstawowe: równowaga między bezpieczeństwem a wolnością /283

6.3.8. Wyzwania etyczne i systemowe /285

6.3.9. Perspektywy dalszego rozwoju /287

6.4. Przyszłe kierunki badań /288

6.4.1. Kierunki tematyczne: nowe obszary badawcze /292

6.4.2. Kierunki metodologiczne: innowacje w podejściu badawczym /294

Zakończenie /296

Bibliografia /300

Spis tabel i rysunków /313