Klasztor i jego problemy w średniowiecznych śląskich i kłodzkich kronikach kanoników regularnych

[...] W niniejszej pracy zostanie ukazane, jak poszczególne kroniki przedstawiają tak świat otaczający klasztory, jak i samą dziedzinę życia zakonnego, jak autorzy widzą poszczególne placówki i ich problemy. Jaki obraz swojej przeszłości kreują w dziełach? Na które konkretnie elementy ze swojej historii chcą zwrócić uwagę i w jaki sposób je eksponują? Zostanie podjęta próba wskazania zagadnień, którym, w ramach obszarów badawczych wyznaczonych tytułami rozdziałów, kronikarze poświęcają najwięcej miejsca, a także które traktowane są przez nich pobieżnie. Cele badawcze obejmują ponadto kwestie dotyczące tego, w jakim stopniu omawiane tu utwory są do siebie podobne, bądź co je od siebie odróżnia. Nie jest zadaniem tej pracy odtworzenie rzeczywistych faktów dotyczących poszczególnych domów zakonnych i dziejów regionu. Uwaga skoncentrowana będzie na tekstach kronik i świecie tam opisanym. Na ich podstawie nie poznamy jednak zwyczajnego, codziennego życia średniowiecznego zakonnika, albowiem "o normalności się nie pisze", jak zwrócił ostatnio uwagę Marek Derwich w odniesieniu do reform życia monastycznego. Ta oczywista konstatacja warta jest nieustannego podkreślania – w kronikach nie ma opisanej zwyczajności. Sprawy codzienne, powtarzalne, nie są ciekawe. Autorzy w kronikach umieścili tylko te informacje, które, według nich, warte były uwiecznienia na piśmie i mogły dostarczyć czytelnikowi cenną wiedzę bądź właściwe wzory do naśladowania. Praca składa się z czterech głównych rozdziałów. Pierwszy ma charakter wstępny. Poświęcony jest zagadnieniom autorstwa każdego z analizowanych tu dzieł oraz okolicznościom ich powstania. Przybliżono w nim sylwetki kronikarzy oraz zawarto wiadomości o ich życiu i dokonaniach. Omówiono także powody, które, według deklaracji wyrażonych w prologach przez samych twórców, skłoniły ich do podjęcia pracy dziejopisarskiej. Osobne miejsce zajmuje przedstawienie metod, jakimi posługiwali się pisarze, i źródeł, z jakich korzystali. Analizie poddano także język, w którym zostały spisane kroniki. Rozdział drugi dotyczy stosunku autorów wszystkich trzech dzieł do kwestii materialnych związanych z życiem wspólnot klasztornych. W tej części pracy objaśniono, w jaki sposób w kronikach przedstawiony został sam moment fundacji placówki, pierwotne uposażenie klasztoru i jego zmiany na przestrzeni wieków. Wskazano również te elementy życia gospodarczego, które kronikarze uznali za warte odnotowania w dziełach, oraz zanalizowano sposób, w jaki opisali je na kartach kronik. W skład tak rozumianej ekonomii klasztornej wchodziły zarówno posiadłości ziemskie i inne nieruchomości przynoszące dochód, jak i inwestycje budowlane w obrębie klasztoru oraz majątek ruchomy placówki. W kolejnej, trzeciej części pracy zaprezentowano trudny proces reformy życia wspólnotowego opisanej w każdej z kronik. Przybliżono sposób przedstawienia życia zakonników przed samym procesem zmian, jak i poszczególne etapy reformy. Skoncentrowano się na postaciach przełożonych klasztorów jako głównych czynnikach sprawczych wszelkich zmian we wspólnotach. Kronikarze relacjonują stosunek opatów i prepozytów do zagadnienia reformy oraz przedstawiają ich działania podjęte w celu naprawy sytuacji w podległej im placówce. Oceniają też efekty, jakie te działania przyniosły. Analizie w tym rozdziale poddano opinie kronikarzy na temat reform i poszczególnych przełożonych oraz sposób, w jaki charakteryzują oni postacie zwierzchników. W rozdziale czwartym skupiono się na tych elementach narracji kronikarskich, które odnoszą się do wzajemnych więzi między światem zewnętrznym a klasztorami. Oddzielnie potraktowano relacje z władzami kościelnymi i władzami świeckimi. Ponieważ aspektowi gospodarczemu tychże kontaktów poświęcono rozdział II, w tej części zajęto się pozostałymi, pozaekonomicznymi znaczeniami tych powiązań i ich odzwierciedleniem w analizowanych tu źródłach. Praca zawiera także ekskurs poświęcony Bożej Opatrzności jako wyrażanemu w kronikach poglądowi na wpływ Boga na losy klasztoru i świata. Poruszono wyraźnie dostrzeganą przez kronikarzy kwestię wpływu Opatrzności na losy świata, pojedynczych ludzi, a zwłaszcza wspólnoty zakonnej...

(fragment Wstępu)