Historia rachunkowości

Autor: Sławomir Sojak

Rok wydania: 2024

Liczba stron: 856

Okładka: miękka

Format: 23,5 cm x 16,0 cm

(opis wydawcy)

Spis treści:

Wykaz skrótów /17

Wstęp /19

CZĘŚĆ I. Księgowość analfabetów w okresie przedhistorycznym

Rozdział 1. O rachunkowości i liczydłach /29

Wprowadzenie /29

1.1. Wymiana towarowa we wspólnotach pierwotnych /30

1.2. 35 000–20 000 lat przed Chr. Karby i dłonie - pierwsze abakusy człowieka /33

1.3. 9000–6000 lat przed Chr. Kamyki jako abakus  /35

1.4. 3000–2300 lat przed Chr. Pierwszy abakus sumeryjski /36

1.5. Koniec III tysiąclecia przed Chr. Abakusy cyfrowe /39

1.6. V wiek przed Chr. Abakusy greckie żetonowe /38

1.7. III–I wiek przed Chr. Abakusy pyłowy i woskowy /39

1.8. II wiek przed Chr. Chińskie szachownice liczbowe /39

1.9. I wiek. Rzymskie abakusy kieszonkowe /41

1.10. XIII wiek. Chińskie liczydło suan pan /41

1.11. XIX–XX wiek. Japoński soroban /42

1.12. Szachownica jako liczydło w średniowiecznej Anglii /42

1.13. XV–XVI wiek. Początek „upadku” abakusa /45

1.14. Abakus w Polsce w XVI wieku /46

1.15. Cztery działania matematyczne na abakusie liniowym /51

1.15.1. Dodawanie /51

1.15.2. Odejmowanie /52

1.15.3. Mnożenie /54

1.15.4. Dzielenie /55

1.16. Mnożenie na palcach dłoni /57

Zamiast podsumowania /59

Rozdział 2. Księgowość analfabetów – wycinanie karbów /61

Wprowadzenie /61

2.1. Karby w okresie przedhistorycznym (przedpiśmiennym) /62

2.2. Karby w okresie nowożytnym /67

2.3. Karby w parlamencie brytyjskim /67

2.4. Karby w słownictwie /70

2.5. Karby w transakcjach rozliczeniowych /70

2.6. Karby na ziemiach polskich /75

Podsumowanie /82

Rozdział 3. Księgowość analfabetów – od kamyków do glinianych tabliczek gospodarczych /85

Wprowadzenie /85

3.1. Kamyki a „kalkulacja” /86

3.2. Od kamyków do glinianych „skarbonek” – dokumentacja umów i transakcji handlowych /88

3.3. Od glinianych „skarbonek” do tabliczek rachunkowych /93

3.3.1. Etap I: 3500–3300 lat przed Chr. /93

3.3.2. Etap II: Suza, około 3300 r. przed Chr. /95

3.3.3. Etap III: Suza, 3250–3200 lat przed Chr. /97

3.3.4. Etap IV: Suza, Uruk, 3200–3000 lat przed Chr. /97

3.3.5. Etap V: Suza, 3000–2800 lat przed Chr. /98

3.4. Gliniane tabliczki w polskich zbiorach muzealnych /102

Podsumowanie /104

Rozdział 4. Księgowość prehistoryczna – surogaty pieniądza /107

Wprowadzenie /107

4.1. Zanim pojawił się pieniądz kruszcowy /108

4.1.1. Pieniądz żywy /108

4.1.2. Pieniądz futerkowy /110

4.1.3. Muszelki kauri – pierwszy pieniądz globalny /111

4.1.4. Sól /118

4.1.5. Płótno i inne produkty /120

4.2. Pieniądz w życiu społecznym /123

Podsumowanie /127

CZĘŚĆ II. Od tabliczek glinianych i papirusów do włoskiej księgowości podwójnej późnego średniowiecza

Rozdział 5. Księgowość w Mezopotamii w III i II tysiącleciu przed Chrystusem /131

Wprowadzenie /131

5.1. Księgowość świątynna i pałacowa /136

5.2. Księgowość fabryczna /144

5.2.1. Księgowość magazynowa /144

5.2.2. Księgowość przędzenia i tkania /145

5.2.3. Księgowość foluszników /146

5.3. Księgowość podatkowa bala /147

Podsumowanie /149

Rozdział 6. Księgowość w starożytności /151

Wprowadzenie /151

6.1. Sumer /153

6.2. Egipt /154

6.2.1. Warsztat pisarski skryby /157

6.2.2. Dzienny rachunek dworu królewskiego /161

6.2.3. Transakcje handlowe – jednostki pieniężne rozliczeniowe /164

6.2.4. Papirusy Zenona /165

6.2.5. Papirusy Heroninosa /170

6.3. Grecja /175

6.4. Rzym* /177

6.4.1. Organizacja księgowości państwowej /179

6.4.2. Księgowość prywatna /181

6.4.3. Księgowość publiczna /186

6.4.4. Księgi bankowe – codex rationum mensae (argentariae) /187

6.4.5. Terminologia /190

6.4.6. Księgowość w procesach sądowych /192

6.4.7. Dlaczego Rzymianie nie stosowali zapisu podwójnego? /195

Podsumowanie /198

Rozdział 7. Dialogus de Scaccario – rozliczenia podatkowe w średniowiecznej Anglii /199

Wprowadzenie /199

7.1. Richard fitz Nigel – autor i jego dzieło /200

7.2. Anglia od połowy XI do końca XII wieku /203

7.3. Administracja centralna /205

7.3.1. Organizacja Szachownicy (Urzędu Skarbu) /206

7.3.2. Szachownica i jej główni aktorzy /208

7.3.3. Procedura rozliczeniowa (teatr) przy szachownicy /214

7.4. Karby /217

Podsumowanie /219

Rozdział 8. Rozwój praktycznych rozwiązań księgowości kupieckiej w późnym średniowieczu we Włoszech /223

Wprowadzenie /223

8.1. 1211 r. – konta osobowe najstarszej księgi handlowej /226

8.2. 1296 r. – konta towarowe i wynikowe /229

8.3. 1340 r. – księgowość podwójna zarządu gminy Genua /231

8.4. 1367–1410 – księgi rachunkowe Francesca di Marco Datiniego /235

8.5. 1406–1434 – system księgowości weneckiej w księgach braci Soranzo /243

8.6. 1430–1440 – system księgowości weneckiej w księgach Andrei Barbariga /244

Podsumowanie /245

CZĘŚĆ III. Luca Pacioli – jego poprzednicy i kontynuatorzy

Rozdział 9. Benedetto Cotruglio i Marino de Raphaeli – poprzednicy Luki Paciolego /249

Wprowadzenie /249

9.1. Benedetto Cotruglio – życiorys /250

9.1.1. Księga o sztuce handlu /253

9.1.2. O prawidłowym prowadzeniu ksiąg handlowych /257

9.2. La Riegola de Libro Marina de Raphaeli de Ragusa  / 262

Podsumowanie /271

Rozdział 10. Luca Pacioli – ojciec nowożytnej rachunkowości  /273

Wprowadzenie /273

10.1. Życiorys Paciolego /274

10.2. Struktura i zakres tematyczny Traktatu o księgowości podwójnej /282

Podsumowanie /295

Rozdział 11. Włoscy naśladowcy Paciolego z XVI i XVII wieku /299

Wprowadzenie /299

11.1. Księgowość po Paciolim /300

11.2. Domenico Manzoni /302

11.3. Don Angelo Pietra /306

11.4. Matteo Mainardi /311

11.5. Lodovico Flori /313

Podsumowanie /315

Rozdział 12. Europejscy naśladowcy Paciolego z XVI i XVII wieku /317

Wprowadzenie /317

12.1. Jan Ympyn Christoffels /318

12.1.1. Dodatkowe księgi i konta /320

12.1.2. Bilans zamknięcia /322

12.1.3. Poprawianie błędów w księgach /323

12.2. Simon Stevin /324

12.2.1. Dziennik i Księga główna /328

12.2.2. Kontrola zgodności zapisów w księgach /331

12.2.3. Rachunek zysków i strat /331

12.3. Richard Dafforne /332

12.3.1. Księgi kupieckie /334

12.3.2. Sporządzanie bilansu /36

Podsumowanie /340

Rozdział 13. Naśladowcy Paciolego. Gdańsk XV–XVII wiek: księgi handlowe i podręczniki /343

Wprowadzenie /343

13.1. Księga Johanna Pisza (Jana Pisa) /344

13.2. Księga Bernarda von Eytena /346

13.3. Zeszyty Hansa (Jana) Loitza /346

13.4. Podręcznik Erharta von Ellenbogena /347

13.5. Podręcznik Sebastiana Gamersfeldera /354

13.5.1. Dziennik /357

13.5.2. Księga główna /360

13.6. Podręcznik Wolfganga Sartoriusa de Sade /367

13.7. Podręcznik Ambrogia Lericiego /369

13.8. Księga rachunkowa Andrzeja Blankenhagena /371

Podsumowanie /372

Rozdział 14. Pierwsze polskie podręczniki z rachunkowości Stanisława Budnego i Antoniego Barcińskiego /375

Wprowadzenie /375

14.1. Rachunkowość według Stanisława Budnego /376

14.1.1. Utrzymanie ksiąg rachunkowych /378

14.1.2. Dziennik /379

14.1.3. Księga wielka /380

14.1.4. Bilansowanie rachunków /382

14.2. Księgowość podwójna według Antoniego Barcińskiego /384

14.2.1. Różnica między księgowością pojedynczą a podwójną /386

14.2.2. Rodzaje ksiąg w księgowości podwójnej /388

14.2.2.1. Brulion /388

14.2.2.2. Dziennik /389

14.2.2.3. Wielka księga /390

14.2.2.4. Bilans miesięczny i roczny /394

Podsumowanie /396

Rozdział 15. Księgowość pojedyncza versus księgowość podwójna (Jones v. Degrange) /397

Wprowadzenie /397

15.1. Edmond Degrange /398

15.2. Edward Thomas Jones /400

Podsumowanie /410

CZĘŚĆ IV. Rachunkowość rolna i przemysłowa w dawnej Polsce

Rozdział 16. Instruktarze ekonomiczne i rachunkowość rolna /415

Wprowadzenie /415

16.1. Gospodarstwo Anzelma Gostomskiego inspiracją dla księgowości pojedynczej Oekonomiki Jakuba Kazimierza Haura /417

16.1.1. Życiorys Anzelma Gostomskiego /417

16.1.2. Geneza Gospodarstwa i inspiracje /418

16.1.3. Zakres tematyczny i struktura dzieła /421

16.1.4. Organizacja i zakres księgowości pojedynczej /422

16.1.5. Formy ewidencyjne /426

16.2. Oekonomika ziemiańska generalna Jakuba Kazimierza Haura /428

16.2.1. Życiorys Jakuba Kazimierza Haura /428

16.2.2. Geneza Oekonomiki ziemiańskiej generalnej i inspiracje /429

16.2.3. Zakres tematyczny i struktura dzieła /431

16.2.4. Organizacja i zakres księgowości pojedynczej /435

16.3. Formy ewidencyjne /438

Podsumowanie /440

Rozdział 17. Zalążki księgowości podwójnej w polskich instruktarzach ekonomicznych z przełomu XVIII i XIX wieku /443

Wprowadzenie /443

17.1. Analizowane instruktarze /445

17.1.1. Antoni Tyzenhauz − Instruktarz dla oficjalistów ekonomii grodzieńskiej /445

17.1.2. Anna księżna Jabłonowska − Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców /446

17.1.3. Andrzej Ignacy Ogiński − Instruktarz ekonomiczny dla ludzi będących w służbie gospodarskiej /447

17.1.4. Instruktarz dla dóbr Opatów /448

17.1.5. Ksawery Łodzia-Poniński − Ekonomika polska, czyli wieyskie gospodarstwo kraiowe /449

17.1.6. Franciszek Borgiasz Piekarski − Ekonom /450

17.2. Formy rachunkowości przedstawione w instruktarzach /450

17.3. Zakres rachunkowości /453

17.3.1. Operacje pieniężne /453

17.3.2. Rozrachunki  /454

17.3.3. Produkcja i obrót magazynowy /457

17.3.4. Ludność i praca /459

17.4. Operacje księgowane według zasad zapisu podwójnego /460

Podsumowanie /462

Rozdział 18. Rachunkowość fabryczna w Polsce w XIX wieku /463

Wprowadzenie /463

18.1. Bibliografia podręcznikowa rachunkowości fabrycznej w XIX wieku na ziemiach polskich /466

18.2. Pojęcie i zakres kosztów  /486

18.3. Ewidencja kosztów /490

18.3.1. Materiały /490

18.3.2. Płace /491

18.3.3. Koszty bezpośrednie i pośrednie produkcji  /492

18.3.4. Amortyzacja /492

18.3.5. Koszty pośrednie /493

18.4. Kalkulacja kosztów jednostkowych /498

Podsumowanie /502

CZĘŚĆ V. Teoria rachunkowości − od Pawła Ciompy do Tadeusza Pechego

Rozdział 19. Ekonometryczna teoria buchalterii Pawła Ciompy /507

Wprowadzenie /507

19.1. Biografia Pawła Ciompy /508

19.2. Bibliografia Pawła Ciompy /510

19.3. Ekonometryczna teoria rachunkowości Pawła Ciompy /513

19.3.1. Ekonometryczna i geometryczna wartość dobra /515

19.3.2. Relacje między majątkiem a kapitałem /519

19.3.3. Jednolite zasady funkcjonowania kont /524

19.4. Teoria Ciompy w nurcie teorii księgowych /527

19.5. Recepcja teorii Pawła Ciompy /530

19.6. Paweł Ciompa i Ragnar Frisch /532

Podsumowanie /533

Rozdział 20. Rachunkowość i inflacja /535

Wprowadzenie /535

20.1. Inflacja a składniki bilansu /539

20.2. Równania bilansowe jako podstawa koncepcji rachunkowości inflacyjnej /544

20.3. Koncepcja zachowania kapitału według stałej siły nabywczej pieniądza /545

20.3.1. Sprawozdanie finansowe przy stałej sile nabywczej pieniądza /545

20.3.2. Straty i zyski z tytułu posiadania składników pieniężnych /553

20.3.3. Podział wypracowanego zysku /556

20.4. Rachunkowość według kosztów bieżących /558

20.4.1. Relacje między zyskiem historycznym a zyskiem operacyjnym /558

20.4.2. Sprawozdanie finansowe w rachunkowości według kosztów bieżących /567

Podsumowanie /573

Rozdział 21. Teorie bilansowe /577

Wprowadzenie /577

21.1. Teoria bilansu dynamicznego Eugena Schmalenbacha /579

21.2. Teoria finansowo-gospodarczego bilansu dynamicznego Ernsta Walba /584

21.3. Teoria bilansu pagatorycznego Ericha Kosiola /586

21.4. Teoria eudynamicznego bilansu Heinricha Sommerfelda /590

21.5. Teoria organicznego bilansu Fritza Schmidta /592

21.6. Teoria statycznego bilansu Heinricha Nicklischa /594

21.7. Teoria totalnego bilansu Waltera Le Coutre’a /595

Podsumowanie /598

Rozdział 22. Modele ewidencyjne /605

Wprowadzenie /605

22.1. Modele − klasyfikacja i przedstawiciele /608

22.2. Logismografia Giuseppe Cerboniego / 610

22.3. Model Johanna Friedricha Schära /617

22.4. Model bilansowy Stanisława Skrzywana /621

22.5. Model ewidencyjny Tadeusza Pechego /626

22.5.1. Pojęcie zdarzenia gospodarczego i majątku /627

22.5.2. Rodzajowa klasyfikacja zdarzeń gospodarczych /628

22.5.3. Kierunkowa klasyfikacja zdarzeń gospodarczych /631

22.5.4. Typy zdarzeń gospodarczych /632

22.5.5. Zasada podwójnego zapisu /635

22.5.6. Podstawowy układ kont /637

22.5.7. Forma macierzowa podwójnego zapisu /639

22.6. Model ewidencyjny Marii Gmytrasiewicz /642

22.6.1. Metoda bilansowa jako podstawa systemu rachunkowości /643

22.6.2. Charakter kapitału podmiotu gospodarczego /644

22.6.3. Pojęcie zdarzenia gospodarczego /645

22.6.4. Klasyfikacja zdarzeń gospodarczych /646

22.7. Teoria modeli ewidencyjnych Włodzimierza Brzezina / 648

Podsumowanie /654

CZĘŚC VI. Varia

Rozdział 23. Regulacje prawne rachunkowości w Polsce od zaborów do roku 1989 /659

Wprowadzenie /659

23.1. Przepisy o rachunkowości w okresie zaborów (1795–1918) /660

23.2. Przepisy o rachunkowości w okresie międzywojennym (1918–1939) /661

23.2.1. Przepisy dotyczące prowadzenia ksiąg handlowych /663

23.2.2. Kodeks handlowy z roku 1934 /668

23.3. Przepisy o rachunkowości w okresie okupacji niemieckiej (1939–1945) /674

23.4. Przepisy o rachunkowości w okresie gospodarki centralnie sterowanej (1945–1989) /679

23.4.1. Plany kont − próby ujednolicenia ewidencji księgowej /680

23.4.2. Przepisy dotyczące prowadzenia ksiąg rachunkowych /692

Podsumowanie /696

Rozdział 24. Czasopiśmiennictwo polskie z zakresu rachunkowości od zaborów do roku 1989 /699

Wprowadzenie /699

24.1. Czasopiśmiennictwo z zakresu księgowości pod zaborami  /700

24.1.1. „Miesięcznik dla Buchalteryi” /700

24.1.2. „Kronika Buchaltera” /704

24.2. Czasopiśmiennictwo z zakresu księgowości w okresie międzywojennym /706

24.2.1. „Przegląd Związkowy” /709

24.2.2. „Buchalter Polski” /710

24.3. Czasopisma wydawane w latach 1945–1989 /712

24.3.1. „Rachunkowość – Podatki” /713

24.3.2. „Biuletyn Finansowy Ministerstwa Przemysłu i Handlu” /714

24.3.3. „Biuletyn Finansowy Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego” /715

24.3.4. „Biuletyn Biura Organizacji Rachunkowości” /716

24.3.5. „Finanse” /719

24.3.6. „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej Stowarzyszenia Księgowych w Polsce” /720

Podsumowanie / 722

Rozdział 25. Rachunkowość polska – próba bilansu na 100-lecie Stowarzyszenia Księgowych w Polsce /725

Wprowadzenie /725

25.1. Pracownicy naukowi /727

25.2. Dorobek naukowy i uczestnictwo w życiu gospodarczym /729

25.3. Dydaktyka i szkoły naukowe rachunkowości /730

25.5. Czasopiśmiennictwo i zeszyty naukowe SKwP /737

25.6. Nagrody i wyróżnienia naukowe /737

Podsumowanie /739

Rozdział 26. Księgowość jako zjawisko kultury – wybrane przykłady /741

Wprowadzenie /741

26.1. Księgowość Paciolego w oczach potomnych – cytaty  /742

26.2. Księgowość Paciolego w oczach potomnych – teksty literackie /744

26.2.1. Julian Wieniawski (1834–1912) /744

26.2.1.1. Buchalterya podwójna. Humoreska /745

26.2.2. Zbigniew Herbert (1924–1998) /753

26.2.2.1. Portret w czarnych ramach /754

26.2.2.2. Kamień z katedry i Cena sztuki /756

26.2.2.3. Hakeldama  /756

26.2.3. Inni /757

Podsumowanie /758

Bajka zamiast zakończenia /759

Bibliografia /765

Indeks osobowy /823

Spis ilustracji /837

Spis schematów /847

Spis tabel /849

Spis załączników /855