Duchy. Żywi i umarli w społeczeństwie średniowiecznym

Autor: Jean-Claude Schmitt

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 366

Okładka: miękka

Format: 14,5 cm x 20,5 cm

Jean-Claude Schmitt (ur. 1946), francuski mediewista, uczeń Jacques’a Le Goffa, antropolog historyczny, zgromadził w tym tomie i zanalizował obfity materiał „obcowania” żywych ze zmarłymi. Chodzi o zmarłych w sensie duchów, ale specyficznych: revenants, powrotników, tych, którzy po śmierci wracają między żywych we własnym „interesie”: zadośćuczynienia, wyrównania krzywd, modlitwy skracającej czas cierpień w czyśćcu. Ta inwazja powrotników stała się możliwa wraz z „wynalezieniem” czyśćca pod koniec XIII wieku, jako że odpowiednie działania żywych miały pomagać zmarłym w skróceniu pobytu w nim. Było to niejako wbrew idei memoria, pamięci o zmarłych, złożonej z liturgii i modlitw w imię separowania żywych od zmarłych i regulowania społecznego mechanizmu zapominania. Średniowieczni powrotnicy przez pewien czas zakłócali funkcjonowanie chrześcijańskiej memoria, utrudniając bieg „pracy żałoby”. Powstawali z grobów, by nawiedzać sumienia bliskich i krewnych. Według relacji analizowanych przez Schmitta żywi spotykali powrotników na jawie i we śnie. Powrotnicy są więc specjalną kategorią duchów. Nie przychodzą po to, by straszyć, lecz by się porozumieć. Z czasem, wraz z osłabieniem wagi czyśćca, ta forma zjaw, widm, duchów zanikła, zastąpiona przez znaną nam z kultury popularnej funkcję przerażania bez powodu. Badania Schmitta są przykładem mikrohistorii w najlepszym francuskim wydaniu. 

(opis wydawcy)

Spis treści: 

Podziękowania /11

Wprowadzenie /15

Rozdział 1. Odrzucenie powrotników /31

Dziedzictwa i antywzory /32

Biblia i duchy /35

Augustyn i Ewodniusz /39

Augustyn i Paulin z Noli /44

Wyobraźia pośrednicząca /47

Powrotnik: ciało czy obraz? /51

Następcy św. Augustyna /55

Między świętymi a demonami /57

Geneza średniowiecznych opowieści /62

Rozwój liturgii za zmarłych /65

Rozdział 2. Sny o zmarłych /69

Widzialne i niewidzialne /70

Ekstatyczne wizje zmarłych /76

Sny o zmarłych /79

Chrześcijańska autobiografia i powrotnicy /82

Sen pokutny /94

Ludzie świeccy: pierwsze pisma /96

Giovanni Morelli i jego koszmar /98

Rozdział 3. Inwazja powrotników /105

Pochwała czasu teraźniejszego /107

Wizje klasztorne /110

Oś Rzym-Cluny /113

Marmoutier: wspólnota mnichów /119

Cluny: zakonnicy i szlachta /124

Rozdział 4. Niezwykli zmarli /137

Mirabilia: świat dziwów /137

"Sekularyzacja" opowiadań/140

"Klerkowie dworscy" /144

Duch z Beaucaire /149

Rozdział 5. Dwór Herlekina /159

Świadectwo Orderyka Vitala /159

Starożytny rodowód Dzikiego Polowania? /169

Wybrani i potępieni /172

Kolorowe dusze /175

Procesja wybrańców, kawalkada potępieńców /182

Polityczne użytki dworu Herlekina /182

Herlekin czy Artur? Diabolizacja gromady zmarłych /195

Rozdział 6. Wyobraźnia oswojona? /205

Nowe słowo /205

Wkład cystersów /210

Kaznodziejska maszyneria: zakony żebracze /221

Błędne dusze z Monraillou /233

Duchy z Yorkshire /235

Powrotnik z Bretanii /243

Rozdział 7. Zmarli i władza /247

Duch Wita z Corvo /248

Dziadek Arndta Buschmanna /251

Rozpoznawanie duchów /256

Władca i umarli /261

Kocia muzyka w Roman de Fauvel /268

Rozdział 8. Czas, przestrzeń, społeczeństwo /277

Czas jednostkowy i czas zbiorowy /278

Kalendarz zmarłych /280

Tydzueń zmarłych /284

Dzień i noc /286

Skąd przychodzą powrotnicy? /288

Wewnątrz i na zewnątrz /292

Cmentarz /295

Dzikie obrzeża /298

Opowiadanie o duchach: węzeł relacji społecznych /300

Pokrewieństwo: związek małżeński /302

Pokrewieństwo: filiacja /305

Pokrewieństwo: duchowe /308

Rozdział 9. Przedstawienia powrotników /315

Odmiany wyglądu /316

Duchowe i cielesne /317

Mowa zmarłych /323

Ubranie zmarłych /325

Obrazy powrotników /332

Narodziny widziadeł /339

Powrotnicy i makabra /344

Nagrobne rzeźby leżących postaci: powrotnicy? /350

Zakończenie /355