Dlaczego dziewictwo jest lepsze niż małżeństwo? Spór o ideał w chrześcijaństwie zachodnim końca IV stulecia w relacji Ambrożego

Autor: Przemysław Nehring

Rok wydania: 2005

Liczba stron: 244

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Format: 16,0 cm x 23,0 cm

Dlaczego dziewictwo jest lepsze niż małżeństwo? - pytanie zadane w taki sposób ma nieco prowokacyjny, z naukowego punktu widzenia, charakter. Jego forma sugeruje bowiem, że spór, o jakim mówi podtytuł tej książki, nie tylko został przesądzony na rzecz jednej z jego stron, ale również, że w niniejszym studium interesować nas będzie wyłącznie stanowisko tych, którzy w końcu IV i pierwszych latach V wieku opowiedzieli się po tej właśnie, zwycięskiej stronie. Nawet jeśli mówimy w tym przypadku o trzech wielkich Doktorach Kościoła - Ambrożym, Hieronimie i Augustynie - to badawcza rzetelność kazałaby przedstawić z takim samym zaangażowaniem, obiektywizmem i w podobnym zakresie racje ich oponentów. Niestety taką proporcję uniemożliwia nam skąpość naszych źródeł, ale przede wszystkim ich charakter. Chociaż ci, którzy mieli podawać w wątpliwość wyższość dziewictwa nad małżeństwem, w niektórych przypadkach nie pozostają dla nas anonimowi, to jednak ich imiona pojawiają się przeważnie w roli celu, na którym skupiał się w swym ataku polemista, starając się wykazać absurdalność głoszonych przez nich poglądów. Ich pisma, dzieląc los większości starożytnych traktatów uznanych przez ortodoksyjną teologię za heretyckie, oczywiście się nie zachowały. TMawet jeśli znamy, dzięki cytatom, testimoniom i fragmentom, formułowane przez nich główne tezy, a często także konkretne argumenty, jakimi ich bronili, to jednak wiemy o nich tylko tyle, ile zechcieli nam przekazać ci, którzy ostro krytykowali lub wręcz zwalczali ich poglądy. Trudno zatem równie rzetelnie przedstawiać dzisiaj spierające się strony, jeśli cała wiedza, jąkana temat tej kontrowersji dysponujemy, pochodzi z przekazu tylko jednej z nich. Inny też cel przyświeca naszym rozważaniom. Z doktrynalnej perspektywy trzech wielkich Ojców Kościoła pytanie: Czy dobro małżeństwa ma większą wartość niż cnota dziewictwa, albo choćby jej równą?, nie miało najmniejszego sensu. Odpowiedź na nie byłaby, w ich mniemaniu, banalnie prosta i krótka - nie! Sprawa przedstawiała się jednak zupełnie inaczej, kiedy stawiali sobie za zadanie skuteczne przekonanie odbiorców swych dzieł o jakościowej przewadze dziewictwa nad małżeństwem. Badając, jak opracowali oni ów retoryczny status qualitatis, dostrzeżemy z łatwością, że spór ten, jakkolwiek bardzo poważny z doktrynalnego punktu widzenia, postrzegać można w innych jeszcze wymiarach niż tylko w kategorii ideologicznej kontrowersji o to, jaki sposób życia jest lepszy, albo czy różne stany, w jakich żyli chrześcijanie, mogą mieć przed Bogiem taką samą wartość. Mamy tu bowiem do czynienia przynajmniej z dwoma innymi, a nie mniej interesującymi jego poziomami: z warstwą czysto retoryczną i wzajemną dyskusją pomiędzy zwolennikami tej samej, ostatecznie zwycięskiej, ideologicznej opcji. 

- z Wprowadzenia

Spis treści:

Wprowadzenie / 7 

I. Wartość małżeństwa a cnota wstrzemięźliwości w najdawniejszej tradycji /9

1.1. Przedchrześcijańśka myśl filozoficzna /9

1.2. Dziewictwo i małżeństwo w najwcześniejszej literaturze chrześcijańskiej - wiek II i III /12

1.3. Molestiae nuptiarum - temat, schemat argumentacyjny, stereotyp /16

II. Pisma o dziewictwie w IV wieku /19

2.1. Tło historyczne oraz intelektualny klimat epoki /19

2.2. Grecka tradycja czwartowiecznych pism o dziewictwie /25

III. Ambroży - tradycyjna postawa wobec rodzącej się kontrowersji /36

3.1. De virginbus - retoryczna pochwała dziewictwa /40

3.1.1. Porównanie wartości dziewictwa z dobrem małżeństwa (Vrgb. I, 6, 25-31) /42

3.1.2. Dziewictwo córek korzyścią dla ich rodziców (Vrgb. I, 7, 32-33, 10, 58; 12, 62-66) /49

3.1.3. W obronie dobra małżeństwa przeciwko heretykom (Vrgb. I, 7, 34) /56

3.2. De viduis - czystość wdów ponad wartością małżeństwa /58

3.3. De virginitate - pierwsze bezpośrednie starcie z chrześcijańskimi oponentami dziewictwa /65

3.3.1. Dziewictwo dzieci jako ofiara składana Bogu przez rodziców (Vrgt. 1-3) /65

3.3.2. Refutacja argumentów podnoszonych przez chrześcijańskich oponentów idei dziewictwa (Vrgt. 3, 11; 5-7) /69

3.3.2.1. Kwalifikacje improbum, novum, inutile nie dotyczą dziewictwa (Vgrt. 6-7)  /71

IV. Hieronim - apogeum kontrowersji /81

4.1. Spór Hieronima z Helwidiuszem /84

4.1.1. Osoba Helwidiusza oraz okoliczności i forma jego wystąpienia /84

4.1.2. Adversus Helvidium - retoryczny popis Hieronima /97

4.1.3. Synkryza Hieronima przeciwko synkryzie Helwidiusza (Adv.Helv. 18-22) /87

4.2. Liber de virginitate servanda (Ep. 22) - o dziewictwie inaczej niż Ambroży /93

4.2.1.Porównanie wartości dziewictwa i dobra małżeństwa kierowane do dziewic (Ep. 22, 19-22) /98

4.3. Spór z Jowinianem /110

4.3.1. Osoba Jowiniana i okoliczności jego wystąpienia /119

4.3.2. Nauczanie Jowiniana/113

4. 3.3. Odrzucenie tezy o równości zasług dziewictwa i małżeństwa /119

4. 3.3.1. Odpowiedź papieża Syrycjusza /119

4. 3.3.2. Odpowiedź Ambrożego /121

4.3.3.3. Adverusm Iovinianum - atak Hieronima na herezjarchę /127

• Retoryczny wstęp do traktatu (Adv. Iov. I, 1-4) /127
• Argumenty Jowiniana w relacji Hieronima (Adv. Iov. I, 5) /132
• Świadectwo 1Kor 7 przeciwko tezie Jowiniana (Adv. Iov. I, 6-15) /135
• Przykłady świętych Starego Testamentu a bezwzględność dobra małżeństwa (Adv. Iov. I, 16-28) /150
• W obronie wartości celibatu duchownych (Adv. Iov. I, 34-35) /165
• Refutacja komunałów kwestionujących przewagę wartości dziewictwa nad małżeństwem (Adv. Iov. I, 36) /168
• Finał polemiki z pierwszą tezą Jowiniana (Ad.v. Iov. I, 40) /172I
• Katalog dziewic pogańskich potwierdzeniem wyższości dziewictwa nad małżeństwem (Adv. Iov. I, 41-47) /175

4.3.4. Awantura w Rzymie. Atak na Hieronima i jego apologia (Ep. 48; 49; 50) /178

4.3.4.1. Zarzuty formułowane przeciwko Hieronimowi oraz linia przyjętej przez niego obrony (Ep. 48; 49) /180

4.3.4.2. Ostre starcie z anonimowym (?) rzymskim mnichem (Ep. 50) /187

V. Augustyn - z dala od skrajności /192

5.1. Augustyn o dobru małżeństwa /199

5.1.1. Struktura i treść dzieła De bono coniugali /199

5.1.2. Boża legitymacja wartości małżeństwa /201

5.1.3. Małżeństwo dobrem samym w sobie /202

5.1.4. Powszechność dziewictwa zagrożeniem dla gatunku ludzkiego? /204

5.1.5. Małżeństwo w Starym Testamencie - aktualny czy anarchroniczny przykład potwierdzający wartość tej instytucji /206

5.2. Augustyn o świętym dziewictwie /209

5.2.1. Struktura i treść dzieła De sancta virginitate /209

5.2.2. Gdyby nie było małżeństw, nie byłoby też dziewic /211

5.2.3. Dziewictwo wobec trosk związanych z doczesnym życiem małżeńskim /213

5.2.4. Nagroda, jaką dziewice otrzymają w królestwie niebieskim /215

Zakończenie /220

Bibliografia /224

Summary /240