De Statu Ecclesiae Evangelicae. Reformacja i protestantyzm w Gdańsku od XVI do początku XIX wieku

Autorzy: Edmund Kizik, Sławomir Kościelak

Rok wydania: 2025

Liczba stron: 375

Okładka: miękka 

Format: 16,5 cm x 23,5 cm

Spis treści:

Wstęp

• Wprowadzenie /9
• Stan badań /14
• Układ pracy /28

I. DZIEJE REFORMACJI ORAZ KSZTAŁTOWANIA SIĘ PROTESTANCKIEGO OŚRODKA WYZNANIOWEGO W GDAŃSKU
I.1. U źródeł reformacji w Europie i Rzeczypospolitej 
1.1.1. Geneza i początki reformacji w Europie /33
1.1.2. Kościół w Polsce u progu reformacji na przełomie XV i XVI w. /38
1.1.3. Czynniki ułatwiające rozwój ruchu reformacyjnego  /43
1.1.4. Periodyzacja dziejów reformacji  /49
1.1.5. Periodyzacja dla ziem polsko-litewskich /50
1.1.6. Periodyzacja dla Prus Królewskich /52
1.1.7. Rozwój terytorialny reformacji /54
1.1.8. Organizacja terytorialna kościoła luterańskiego, zasady doktrynalne /59
1.1.9. Kościół kalwiński /61

I.2. Początki reformacji w Gdańsku – do 1526 roku 
1.2.1. U progu reformacji w Prusach Królewskich /65
1.2.2. Początki ruchu reformacyjnego w Gdańsku (do 1522 roku) /69
1.2.3. Pierwsze wystąpienia reformacyjne w Gdańsku w latach 1522–1526 /74

I.3. Restauracja katolicyzmu. Starania o przywilej wyznaniowy dla luteranów (1526–1557) 
1.3.1. Interwencja Zygmunta I Starego w 1526 r. /83
1.3.2. Powolne przemiany: protestanckie treści w katolickiej oprawie (1526–1548) /85
1.3.3. Zabiegi o swobodę religijną. Skutki uzyskania królewskiego mandatu (przyrzeczenia) wyznaniowego (1548–1557) /90

I.4. Gdańsk protestancki. Budowa gdańskiego Kościoła luterańskiego (1557 – ok. 1577) 
1.4.1. Przejęcie katolickiej własności kościelnej /96
1.4.2. Tworzenie zrębów nowego kościoła. Pierwsze spory doktrynalne /96
1.4.3. Notula (1562) /101
1.4.4. Ustanowienie Ministerium Duchownego i usunięcie katolików z kościoła NMP /103

I.5. Druga reformacja w Gdańsku. Podział obozu protestanckiego 
1.5.1. Geneza drugiej reformacji /107
1.5.2. Początek sporu pomiędzy kalwinistami a luteranami w ostatnich dwóch dekadach XVI w. /112
1.5.3. Apogeum konfliktu kalwińsko-luterańskiego na przełomie XVI i XVII w. /118
1.5.4. Schyłek wpływów kalwińskich (do 1652) /121

I.6. Gdańskie spory teologiczne (druga połowa XVII – połowa XVIII w.) 
1.6.1. Teologiczne dysputy luteranów z katolikami, synkretystami i irenistami w drugiej połowie XVII w. Spór o podstawy wiary /128
1.6.2. Spory pietystyczne (1693 – połowa XVIII w.) /138

II. USTRÓJ I FUNKCJONOWANIE KOŚCIOŁA LUTERAŃSKIEGO W GDAŃSKU
II.1. Podziały administracyjne oraz demografia wyznaniowa Gdańska w epoce nowożytnej 
II.1.1. Gdańsk na mapie Korony Polskiej oraz Prus Królewskich w XV–XVIII w. /153
II.1.2. Kościoły luterańskie w mieście i terytorium wiejskim Gdańska  /156
II.1.3. Dane demograficzne /166

II.2. System prawny i organizacyjny gdańskiego Kościoła luterańskiego 
II.2.1. Źródła prawa /170
II.2.2. Gdańka agenda kościelna (1708) /182
II.2.3. Ministerium Duchowne /184
II.2.4. Rok kościelny /191

II.2.5. Kancjonał gdański /198

III. INNE WYZNANIA I RELIGIE W LUTERAŃSKIM GDAŃSKU
III.1. Katolicy 
III.1.1. Proreformacyjny bilans Kościoła rzymskokatolickiego w Gdańsku (około 1580 r.) /259
III.1.2. Spór pomiędzy katoliakami a protestantami o kościół NMP i ustanowienie zastępczej świątyni parafialnej dla Gdańska /262
III.1.3. Kwestia jezuickiej placówki wewnątrz murów miejskich /269
III.1.4. Mobilizacja innych katolickich instytucji w murach i poza murami maista /274

III.2. Ewangelicy reformowani
III.2.1. Kalwińskie gminy i grupy wyznaniowe w Gdańsku na przełomie XVII i XVIII w.  /281
III.2.2. Kalwińska posługa duchowna w Gdańsku około połowy XVIII w. /285
III.2.3. Świecki zarząd nad kalwińskimi gminami w Gdańsku około połowy XVIII w. /288
III.2.4. Ewangelicko-reformowana społeczność Gdańska około połowy XVII w. /295

III.3. Mniejsze protestanckie grupy wyznaniowe. Konwersje na luteranizm /299
III.3.1. Mennonici  /300
III.3.2. Anglikanie /313
III.3.3. Arianie /314
III.3.4. Kwakrzy /319
III.3.5. Inne wyznania i religie /321
III.3.6. Konwersje na luteranizm /325

Posłowie  /329
Bibliografia /333
Wykaz tabel i wykresów  /375